(منکِرینِ حدیث کے اشکالات پر طائرانہ نظر)
اسلام میں داخل ہونے کے لیے قرآن ایمان باللہ کے ساتھ ایمان بالرسول کا بھی مطالبہ کرتا ہے۔ اگر کوئی شخص حدیث کا انکار کر دے تو اس سے قرآن کا انکار لازم آتا ہے۔ مگر مستشرقین کے پیدا کردہ شبہات سے بعض مسلمان متاثر ہوئے بغیر نہیں رہ سکے۔
ان کے چند اہم اشکالات کا اجمالی خاکہ مع جوابات ذیل میں پیش کیا جاتا ہے:
(۱) اشکال: … قرآن ہی کافی ہے، حدیث کی کیا ضرورت ہے ؟
ج: … قرآن کافی ہونے سے یہ مراد نہیں کہ حدیث و سنت کی ضرورت نہیں۔ قرآن نے خود حدیث و سنت کا ثبوت فراہم کیا ہے۔
(۱) اشکال: … قرآن میں وحی کی پیروی کرنے کا تذکرہ ہے اور وحی صرف قرآن ہے !
ج: … وحی صرف قرآن نہیں۔ قرآن کے علاوہ وحی کا ثبوت قرآن میں بھی ہے۔
(۳) اشکال: … قرآن میں کل شیء (ہر چیز) کی تفصیل اور وضاحت ہے لہٰذا حدیث کی کیا ضرورت ہے ؟
ج: … قرآن میں تمام شرعی اُمور کی تفصیل اور وضاحت نہیں ہے، مثلاً ارکانِ اسلام۔ کل شیء کا معنی و مفہوم سیاق و سباق سے متعین کیا جائے گا۔
(۴) اشکال: … قرآن کی تفسیر کے لیے اگر حدیث کی ضرورت ہو تو پھر قرآن کو حدیث کا محتاج ماننا پڑے گا!
ج: … قرآن سمجھنے کے لیے نہ صرف حدیث بلکہ دیگر وسائل کی بھی ضرورت ہے۔ اللہ تعالیٰ نے نبیﷺ پر قرآن میں ہی یہ ذمہ داری عائد کی ہے کہ آپ قرآن کی وضاحت کریں اور قرآن کی تعلیم دیں۔
(۵) اشکال: … حدیثی تفسیر کو تسلیم کرنے سے یہ لازم آتا ہے کہ قرآن نبی کی خواہش کے مطابق نازل ہوا ہے !
ج: … آپ کی خواہش شریعت کے تابع تھی، کوئی غلط چیز یا شیطانی وسوسہ آپ پر اثرانداز نہ ہو سکا۔ آپ کی پسند کے مطابق حکم نازل ہونا قرآن سے بھی ثابت ہے۔
(۶) اشکال: … احادیث میں نبیﷺ کے بھولنے کا بھی ذکر کیا گیا ہے۔ لہٰذا حدیث پر اعتبار کیونکر ہو سکتا ہے ؟
ج: … انبیاء o کے نسیان سے دین و شریعت پر کوئی حرف نہیں آتا، یہ نسیان بھی اللہ تعالیٰ کی طرف سے ہوتا تھا۔
(۷) اشکال: … قرآن کی حفاظت تو اللہ تعالیٰ نے کی ہے جبکہ احادیث انسانوں کی تحریر کردہ ہیں اور سُن سُنا کر لکھی گئی ہیں !
ج: … حدیث کی بھی اُسی طرح حفاظت ہوئی جس طرح قرآن کی ہوئی ہے۔ قرآن کی حفاظت بھی انسانوں کے ذریعے کی گئی۔
(۸) اشکال: … بہت سی احادیث قرآن کے خلاف ہیں۔ احادیث کو قرآن پر پیش کیا جائے، جو قرآن کے مطابق ہوں وہ تسلیم کر لی جائیں اور دیگر کو مسترد کر دیا جائے۔
ج: … کوئی صحیح حدیث قرآن کے خلاف نہیں۔ احادیث کو قرآن پر پیش کرنا ثابت نہیں۔ مسلمان ایسی بہت سی احادیث کو صحیح مانتے ہیں جو ظاہری طور پر قرآن کے خلاف دکھائی دیتی ہیں۔
(۹) اشکال: … احادیث کی بنا پر تفرقہ بازی پھیلتی ہے !
ج: … احادیث پر عمل کرنے سے اختلاف ختم ہوتا ہے جبکہ انہیں تسلیم نہ کرنے سے تفرقہ بازی پھیلتی ہے، کیونکہ دریں صورت ہر کوئی من مانی تفسیر کرنے لگتا ہے۔
(۱۰) اشکال: … احادیث اگر مِن جانب اللہ ہوتیں تو اِن میں تضاد نہ ہوتا!
ج: … صحیح احادیث میں باہمی کوئی تضاد نہیں۔ ظاہری تضاد تو قرآنی آیات میں بھی ہے۔
(۱۱) اشکال: … احادیث تو نبیﷺ سے صدیوں بعد لکھی گئی تھیں وہ حجت کیسے ہو سکتی ہیں نیز احادیث لکھنے سے منع کیا گیا تھا تو لوگوں نے احادیث کیوں لکھیں ؟
ج: … احادیث عہدِ نبوی اور عہدِ صحابہ میں بھی لکھی جاتی تھیں، مثلاً شرائطِ صلح حدیبیہ، خطوطِ نبوی، مسند ابو ہریرہ، صحیفہ صحیحہ وغیرہ۔
(۱۲) اشکال: … احادیث بالمعنی روایت کی گئی ہیں اِن پر اعتبار کیسے کیا جا سکتا ہے !
ج: … بعض احوال میں روایت بالمعنی کی اجازت ہے۔ روایت بالمعنی کا اُصول قرآن سے بھی ثابت ہے۔
(۱۳) اشکال: … احادیث اخبارِ آحاد بھی ہیں انہیں کیسے درست تصور کیا جا سکتا ہے ؟
ج: … خبرِ واحد کو تسلیم کرنے کا ثبوت قرآن سے بھی ملتا ہے۔ شخص با اعتبار ہو تو بسا اوقات اس کی دی ہوئی خبر کی تصدیق کی ضرورت نہیں ہوتی۔
اسی قسم کی کئی اور مغالطہ انگیزیاں اور اشکالات ہیں۔
مؤلف ایک ثقہ عالم دین ہیں۔ آپ نے دارالعلوم دیوبند سے سند فراغت کے بعد میسور یونیورسٹی (ہندوستان) سے اردو میں ایم اے بھی کیا ہے۔ کئی زبانوں پر آپ کو دسترس حاصل ہے۔ علمی و ادبی حلقوں میں آپ کی شخصیت اور دینی خدمات کو عزت کی نگاہ سے دیکھا جاتا ہے۔
شیخ جلال الدین قاسمی نے فتنہ انکارِ حدیث کے موضوع پر اختصار و جامعیت کے ساتھ قلم اٹھایا ہے۔ اس کتاب میں ان اشکالات و شبہات کا ازالہ کیا گیا ہے جنہیں عام طور پر منکرین حدیث عوام میں بڑے طمطراق کے ساتھ پیش کر کے انھیں گمراہ کرنے کی مذموم کوشش کرتے ہیں۔ آپ نے منکرینِ حدیث کی طرف سے پیش کیے جانے والے بہت سے اعتراضات اور اشکالات کے تسلی بخش جوابات دیے ہیں۔ طالبِ حق کے لیے اس کتاب میں راہنمائی کا وافر سامان موجود ہے۔ یہ کتاب ان کے پیش کردہ اشکالات و شبہات کا قلع قمع کرنے کے لیے ممد و معاون ثابت ہو گی۔ ان شا ء اللہ
اس نسخے کو تخریج، تحقیق، تقدیم، اضافہ جات اور نظر ثانی کے بعد شائع کیا گیا ہے، تخریج و تحقیق مولانا محمد ارشد کمال نے کی ہے۔ جس سے کتاب کی افادیت اور استنادی حیثیت میں مزید اضافہ ہو گیا ہے۔
اس تالیف کو پہلی بار برادرم عاصم عبداللہ، فیت والا پبلی کیشن ہاؤس(انڈیا) کی طرف سے شائع کیا گیا، لہٰذا اِس سلسلے میں خشت اول رکھنے کا سہرا اُنہی کے سر ہے۔
اس اشاعت کے فوراً بعد تخریج و تحقیق کے ساتھ اسے مکتبہ افکارِ اسلامی کی طرف سے شائع کیا گیا۔ اس اشاعت کی اضافی خوبیاں درجِ ذیل ہیں:
۱۔ کتاب کا نام مؤلف کی اجازت سے ’ حجیت حدیث در موقف انکارِ حدیث‘ کی بجائے ’منکرین حدیث کی مغالطہ انگیزیوں کے علمی جوابات‘ رکھا گیا۔
۲۔ پروف ریڈنگ کی اغلاط کی تصحیح کی گئی، نیز الفاظ اسکو، اسکی، اسکے، انکو، انکی، ان کے، ہوں گے، جائے گا اور کیلئے وغیرہ کو بالترتیب اسے، اس کی، اس کے، انھیں، ان کی، ان کے، ہوں گے، جائے گا اور کے لیے وغیرہ کی شکل میں الگ الگ لکھا گیا۔
۳۔ آیات کی کمپوزنگ کی بجائے قرآن کی اصل کتابت لگائی گئی، کیونکہ کمپوزنگ میں بعض الفاظِ قرآنی صحیح نہیں لکھے جاتے نیز بڑی مد بھی کمپوزنگ میں نہیں آتی۔
۴۔ تمام آیات کے حوالہ جات درج کیے گئے، دیگر اضافی حوالہ جات بھی دیے گئے، نیز سورتوں کے نمبر شمار بھی لکھ دیے گئے۔
۵۔ بعض آیات و احادیث کا اردو ترجمہ نامکمل تھا جسے مکمل کیا گیا۔
۶۔ قولی احادیث پر اعراب لگائے گئے۔
۷۔ احادیث کی تخریج و تحقیق کی گئی۔
۸۔ بعض اہم تعلیقات لگائی گئیں اور کچھ مقامات پر معمولی حک و اضافہ بھی کیا گیا۔
۹۔ نبیﷺ پر جادو سے متعلق ایک اہم اضافہ بھی کیا گیا، یہ اضافہ راقم الحروف کے پی ایچ ڈی کے مقالے سے لیا گیا ہے۔
۱۰۔ ایک تقدیم (جو آپ اس وقت پڑھ رہے ہیں )کا اضافہ کیا گیا، جس میں منکرین حدیث کے چند بنیادی اشکالات کو مختصر طور پر سوالاً جواباً پیش کیا گیا(جو کہ در اصل راقم الحروف کے ایک لیکچر کا خلاصہ ہے جو چند سال قبل بدوملہی ضلع نارووال میں دیا گیا تھا۔ )
۱۱۔ علامات (رضی اللہ تعالیٰ، رحمۃ اللہ علیہ، علیہ السلام، صلی اللہ علیہ و سلم) وغیرہ کو حتی الامکان مکمل اور طغروں کی شکل میں لکھا گیا۔
۱۲۔ بعض عنوانات کی ترتیب میں بھی معمولی تقدیم و تاخیر کی گئی۔
اس اشاعت کے مزید لفظی و معنوی محاسن کا اندازہ قارئین کرام ہی لگا سکتے ہیں۔ اللہ تعالیٰ فاضل مؤلف، محقق، راقم الحروف اور جملہ معاونین کی اس محنت اور کاوش کو قبول کرے۔ آمین
ڈاکٹر حافظ محمدشہبازحسن
٭٭٭
تصدیر
تاریخ کے ہر دور میں اللہ تعالیٰ نے اپنی نعمت ہدایت اپنے بندوں کو عطا کرنے کے لیے جو انتظام کیا وہ ہمیشہ دو چیزوں پر مشتمل تھا: (۱) الرسول۔ (۲) الکتاب۔
دین کی مستقل تشریعی بنیادیں یہی دو ہیں۔ قرآن فضیلت اور تلاوت میں حدیث پر مقدم ہے، مگر حجیت میں کتاب و سنت مساوی اور متوازی ہیں۔ دونوں اصلوں کے حجت مستقلہ ہونے کے باوجود دونوں میں باہم اتنا ہی فرق ہے کہ کتاب اصل کلی ہے اور حدیث اس کا بیان ہے جس طرح عالم کی مراد علم آشنا اور صناع کی مراد صنعت آشنا ہی سمجھ سکتا ہے، اسی طرح کلام رب کو ایک رب آشنا ہی سمجھ سکتا ہے۔
اللہ تعالیٰ کو اپنے بندوں سے جو بات کہنی ہے اس کا واسطہ الرسول ہی ہے۔ الکتاب نے ہمیشہ بنیادی فکر پیش کی ہے اور الرسول نے اس فکر کے مطابق عملی زندگی کا مظاہرہ کیا۔ الکتاب نے بنیاد فراہم کی اور الرسول نے عمارت اٹھائی، ہدایت کے حصول کے لیے جتنی اہمیت الکتاب کی ہے اتنی ہی الرسول کی ہے۔ دونوں کو ایک دوسرے سے منفک نہیں کیا جا سکتا۔ نبیﷺ کا اسوہ (حدیث) ایک ایسا فانوس ہے جو ہزاروں مجلی آئینوں سے منعکس ہوتا ہوا ہمارے سامنے آتا ہے۔ آپﷺ کا اسوہ اختیار کرنے کے لیے سب سے آگے آپ کے صحابہ کرامؓ آئے۔ مبینِ کتاب کے اسوہ سے مزین یہ گلشنِ رسالت کے وہ عنادل تھے جنہوں نے اس طرز فغاں کا پورا ریکارڈ محفوظ کیا اور ہم تک پہنچایا۔ اللہ تعالیٰ نے انھیں اس مشن کے لیے منتخب کیا تھا۔ وہ اللہ تعالیٰ کی کتاب قرآن اور اس کے رسولﷺ کی احادیث کو بعد کی نسلوں تک پہچانے کا مستند وسیلہ بنے۔
تدوین حدیث کا آغاز عہد رسالت ہی سے ہو چکا تھا۔ ڈاکٹر مصطفی اعظمی کے بیان کے مطابق ۵۲ کے قریب صحابہ تھے جن کے پاس تحریری شکل میں احادیث موجود تھیں۔ پہلی صدی کے اواخر تک اسلام عجمی تصورات سے محفوظ رہا۔ دوسری صدی کے آغاز میں ہشام بن عبدالملک کے زمانے میں جہم بن صفوان ظاہر ہوا۔ اس نے صفات باری کا انکار کیا۔ پھر دوسری صدی میں خوارج نے حدّ رجم کا انکار کیا کیونکہ اس کا ذکر قرآن میں نہیں ہے !
انکارِ حدیث کے بارے میں پہلا فرقہ معتزلہ کا ہے۔ وہ وہی احادیث تسلیم کرتے تھے جو اُن کی عقل پر پوری اترتی تھیں۔ ان کا نظریہ یہ تھا کہ محمدﷺ قرآن پہچانے پر مامور کئے گئے تھے۔ انھوں نے جو کہا اور کیا وہ ہمارے لئے حجت نہیں۔ مگر یہ فتنہ کچھ عرصہ میں رو بہ زوال ہو گیا۔
تیرہویں صدی میں اس فتنہ نے پھر سر اٹھایا۔ پیدائش کی جگہ بر صغیر پاک و ہند تھی۔ سرسیداحمد خاں، عبداللہ چکڑالوی، احمد دین امرتسری، اسلم جیراجپوری اس کے علمبردار بنے اور غلام احمد پرویز نے اسے ایک منظم مکتب فکر کی بنیاد دی۔
رفتہ رفتہ علم فروش اور بے ضمیر علماء اور عقلیت کے چاک پر نو بہ نو پیکر تراشنے والوں اور تفقہ کی خراد پر شریعت کے مقاصد اور تقاضوں کو چھیلنے اور مخالفِ دین امور کو اِسلامی رنگ میں رنگنے والوں کی مارکیٹ کھل گئی۔
مستشرقین میں ولیم میور اور گولڈ ز یہر نے حدیثوں کو مشکوک بنانے کا بیڑا اُٹھایا۔ انھوں نے یہ دعویٰ کیا کہ حدیث لکھنے کا کام نبیﷺ کی وفات کے نوے سال بعد شروع ہوا۔ منکرینِ حدیث نے کہا کہ حدیثیں دو سو برس بعد لکھی گئیں۔ لہٰذا احادیث حجتِ شرعیہ نہیں۔
علمائے ربانیین میں سب سے پہلے امام شافعیؒ نے اس فرقہ ضالہ کی طرف خصوصی توجہ کی اور الرسالۃ میں قرآن حکیم سے احادیث نبویہ کا مستند اور قابل حجت ہونا ثابت کیا اور دسویں صدی میں جلال الدین سیوطیؒ نے خاص اسی موضوع پر مفتاح الجنۃ فی الاحتجاج بالسنۃ کے نام سے مستقل کتابچہ تصنیف کیا۔ اس کے بعد بے شمار علماء نے اس موضوع پر کتابیں لکھیں۔ انھوں نے ثابت کیا کہ قرآن ایمان باللہ اور اس کے ساتھ ہی ایمان بالرسول کے حکم سے بھرا پڑا ہے۔ جس کا صاف مطلب یہ ہے کہ اللہ تعالیٰ پر بحق الوہیت اور نبی پر بحق نبوت و رسالت ایمان لانا فرض ہے اور جس طرح اللہ تعالیٰ کے احکام کو ماننا فرض ہے اسی طرح رسولﷺ کے احکام کو ماننا بھی فرض ہے۔
منکرینِ حدیث منصب نبوت کی حقیقت و عظمت اور جلالت ہی سے بے خبر تھے، اسی وجہ سے انھوں نے احادیثِ رسول کی حجیت سے انکار کر دیا، ان کے نزدیک احادیث مفتریات کا انبار ہیں۔
یہ چودہ قرون کے محدثین و مفسرین کے استہزاء و تمسخر پر تلے ہوئے ہیں اور ان کی تحمیق و تجہیل میں ان کا قلم مسلسل رواں دواں ہے۔
زیر نظر کتاب کا مقصد احادیث کی حجیت کو ثابت کرنا اور منکرینِ حدیث کے اشکالات و اعتراضات کا ازالہ کرنا ہے۔
حافظ جلال الدین القاسمی
فاضل دارالعلوم دیوبند، ایم اے میسور یونیورسٹی
٭٭٭
حدیث کے منزل من اللہ ہونے کا ثبوت
جس طرح قرآن حکیم وحی ہے اسی طرح حدیث بھی وحی ہے جو اللہ تعالیٰ کی طرف سے نازل کی گئی ہے۔ دونوں میں فرق صرف اتنا ہے کہ قرآن وحی جلی ہے اور حدیث وحی خفی ہے۔
((عن المقدام بن معدیکرب عن رسول اللہﷺ انہ قال: (( اَلَا اِنِّیْ اُوْتِیْتُ الْکِتَابَ وَ مِثْلَہُ مَعَہُ۔ اَلَا یُوْشِکُ رَجُلٌ شَبْعَانَ عَلیٰ اَرِیْکَتِہِ یَقُوْلُ: عَلَیْکُمْ بھِٰذَا الْقُرْاٰنِ فَمَا وَجَدْتُّمْ فِیْہِ مِنْ حَلَالٍ فَاَحِلُّوْہُ وَمَا وَجَدْتُمْ فِیْہِ مِنْ حَرَامٍ فَحَرِّمُوْہُ، اَلَا لَایَحِلُّ لَکُمْ الْحِمَارُ الْاھَْلِیُّ وَلَا کُلُّ ذِیْ نَابٍ مِنَ السَّبُعِ وَلَا لُقْطَۃُ مُعَاھِدٍ اِِلَّا اَنْ یَسْتَغْنِیَ عَنْھَا صَاحِبھَُا، وَ مَنْ نَزَلَ بِقَوْمٍ فَعَلَیْھِمْ اَنْ یَقْرُوْہُ۔ فَاِنْ لَّمْ یَقْرُوْہُ فَعَلَیْہِ اَنْ یُعْقِبھَُمْ بِمِثْل قِرَاہُ))
(ابوداؤد، السنۃ، فی لزوم السنۃ، ح: ۴۶۰۴)
’’مقدام بن معد یکرب فرماتے ہیں کہ رسول اللہﷺ نے فرمایا: سنو! مجھے قرآن دیا گیا ہے اور اس کے ساتھ اسی کے مثل ایک اور چیز (یعنی احادیث)بھی۔ سنو! قریب ہے کہ ایک پیٹ بھرا آدمی اپنے گاؤ تکیے پر ٹیک لگائے ہوئے یہ کہے کہ تمھارے لئے قرآن کافی ہے، (حدیث کی ضرورت نہیں ) تو جو قرآن میں تم حلال پاؤ اسے حلال سمجھو اور جو قرآن میں حرام پاؤ اسے حرام سمجھو۔ سنو !پالتو گدھا، نیش دار درندے اور کسی ذمی(کافر) کا گرا پڑا مال اٹھا لینا تمھارے لیے حلال نہیں الّا یہ کہ اس کا مالک اس سے بے نیاز ہو، اور جو کوئی کسی قوم کے پاس جائے تو اُن پر اس کی مہمان نوازی واجب ہے، اگر وہ اس کی مہمان نوازی نہ کریں تو اسے حق حاصل ہے کہ اپنی مہمانی کی مثل ان سے بذریعہ طاقت حاصل کر لے۔ ‘‘
یعنی پالتو گدھے کی حرمت قرآن سے منصوص نہیں، اس کی حرمت کا علم حدیث نبوی سے ہی ہو گا۔
جو لوگ حجیت حدیث کے منکر ہیں ان سے سوال کیا جائے گا کہ آپ قرآنِ مجید کو جو اللہ تعالیٰ کا کلام تسلیم کرتے ہیں تو اس کا کلام اللہ ہونا آپ کو کیسے معلوم ہوا؟ اگر آپ کا جواب یہ ہو کہ اس کا کلام اللہ ہونا قرآن سے معلوم ہوا تو یہ مکابرہ ہے کیونکہ اس صورت میں جو دعویٰ ہے وہی دلیل ہے اور یہ صریح غلطی ہے۔ کیونکہ سب سے پہلے آپﷺ پر سورۃ العلق کی ابتدائی آیات نازل ہوئیں۔ اس میں کون سی دلیل تھی کہ ان کا نزول اللہ تعالیٰ کی طرف سے ہوا۔ ورنہ پھر یہ تسلیم کر لیجئے کہ قرآن کا کلام اللہ ہونا حدیث سے معلوم ہوا…
در حقیقت جو شخص حدیث کا منکر ہو وہ قرآن مجید کے کلام اللہ ہونے کا بھی منکر ہے کیونکہ قرآن بغیر حدیث کے حجت نہیں بن سکتا۔ جس طرح کوئی شخص رسول کے بغیر اللہ تعالیٰ تک نہیں پہنچ سکتا اسی طرح بغیر کلام رسول، کلام اللہ تک رسائی نا ممکن ہے۔
ہر شخص مانتا ہے کہ کلام کی بعض خصوصیات ہوتی ہیں جو کاغذ پر نہیں آ سکتیں بلکہ ان کا تعلق لب و لہجہ سے ہوتا ہے۔ اس کی مثال کے لیے اردو کا ایک جملہ سامنے رکھ لیں، وہ جملہ یہ ہے: ’’کیا بات ہے۔ ‘‘جملے کا لب و لہجہ بدلنے سے اس کا معنی بدل جائے گا۔ اس جملے کو کبھی استفسارِ حال کے لیے، کبھی تعجب کے لیے، کبھی تعظیم شان کے لیے اور کبھی تحقیر کے لیے استعمال کیا جا سکتا ہے۔ اب اگر یہ جملہ کاغذ پر لکھ کر کسی شخص کو بھیج دیں تو کیا وہ شخص صرف اس جملے کو پڑھ کر متکلم کی مراد سمجھ لے گا؟ …ہرگز نہیں، بلکہ جو کچھ وہ سمجھے گا وہ اس کی اپنی مراد ہو گی۔
چنانچہ اگر یہ شخص تعجب کی حالت میں ہو گا تو اسے تعجب کے لیے سمجھے گا اور اگر استفسارِحال کا غلبہ ہو گا تو اسی کے لیے سمجھے گا۔ شاعر نے بہت اچھا کہا ہے ؎
گر مصور صورتِ آں دلستاں خواہد کشید
لیک حیرانم کہ نازش را چساں خواہد کشید
’’مصور تو محبوب کی صرف صورت بنا سکتا ہے لیکن محبوب کے ناز و انداز کو لفظوں میں کیسے ڈھال سکتا ہے ! ‘‘
اس کے علاوہ ایک اور چیز ’’عرف‘‘ بھی ہے یعنی کلام میں بعض چیزیں ایسی ہوتی ہیں جنہیں اہل زبان کے پاس ہی رہ کر سمجھا جا سکتا ہے۔
انگریزوں کے زمانے میں ہندوستان کے ایک شہر میں ایک صاحب ایک انگریز کلکٹر کے میر منشی تھے۔ کلکٹر اگرچہ انگریز تھا مگر اسے یہ زعم تھا کہ وہ اردو بہت اچھی طرح جانتا ہے۔ چنانچہ وہ میر منشی سے کہا کرتا کہ ہم تم سے زیادہ اردو جانتے ہیں تو بیچارے منشی خون کے گھونٹ پی کر رہ جاتے کیونکہ ملازمت کا سوال تھا۔ ایک دن کلکٹر نے کسی بات پر جوش میں آ کر میز پر مکّا مارتے ہوئے کہا:
منشی جی! یقیناً ہم تم سے زیادہ اردو جانتے ہیں۔
اس بار منشی کو بھی جوش آ گیا، انھوں نے سوچ لیا کہ ملازمت رہے نہ رہے اسے جواب دے ہی دوں گا۔ انھوں نے بھی میز پر مکّا مار کر کہا:
صاحب بہادر! آپ اردو کی ابجد بھی نہیں جانتے۔
یہ سن کر انگریز کلکٹر بڑا حیران ہوا اور کہا: تم میرا امتحان لے لو۔
تو منشی جی نے کہا: اگر میں آپ کا امتحان لوں گا تو آپ بغلیں جھانکنے لگیں گے۔
اب صاحب بہادر واقعی بغلیں جھانکنے لگا کہ اس کا کیا مطلب ہوا! بہت غور کیا مگر خاک سمجھ آتی۔ آخر اس نے کہا:
منشی جی! مجھے تین دن کی مہلت دو، میں اس کا مطلب بتا دوں گا۔
منشی جی نے کہا: تین دن نہیں سات دن کی مہلت لے لیجئے۔
الغرض اس نے اس لفظ کو لغت میں تلاش کیا۔ مگر لغت میں کیا ملتا۔ لغت میں ’’بغل‘‘ مل گیا ’’جھانکنا‘‘ مل گیا مگر مفہوم نہیں ملا۔ آخر سات دنوں کے بعد اس نے کہا:
اس کا مطلب ہے کہ ہاتھ کو اٹھا کر بغل کو دیکھ لیا جائے۔
میر منشی ہنس پڑے، تب کلکٹر نے پوچھا: پھر اس کا مطلب کیا ہے ؟
میر منشی نے کہا: اس کا مطلب آپ کو میں اس شرط پر بتاؤں گا کہ اب آپ کبھی اردو دانی کا دعویٰ نہیں کریں گے۔
چنانچہ اس نے اقرار کیا تو منشی نے بتایا کہ در اصل یہ جملہ تحیر سے کنایہ ہے یعنی اگر کلکٹر کا میں امتحان لوں تو وہ حیرت میں پڑ جائیں گے۔
الغرض کلام کی بعض خصوصیات ایسی ہوتی ہیں جو عرف سے متعلق ہیں۔ غیر اہل عرف انھیں نہیں سمجھ سکتا، اسی طرح قرآن مجید میں بہت سی ایسی چیزیں ہیں جنہیں وہی لوگ سمجھ سکتے ہیں جنھیں نبیﷺ کی صحبت نصیب ہوئی۔ لہٰذا وہ لوگ جو قرآن مجید کو سمجھنا چاہیں وہ اہل عرف کی طرف رجوع کریں۔ اس کی بہترین مثال سورۃ بنی اسراء یل کی یہ آیت ہے:
(۱۷؍بنی اسراء یل: ۲۹)
’’اور اپنا ہاتھ اپنی گردن سے بندھا ہوا نہ رکھیں اور نہ اسے بالکل ہی کھول دیں کہ پھر آپ ملامت کیے ہوئے درماندے ہو کر بیٹھ جائیں۔ ‘‘
آیت کریمہ میں ہاتھ کو گردن سے باندھنا بخل سے کنایہ ہے اور اسے بالکل ہی کھول دینا فضول خرچی سے کنایہ ہے۔
٭٭٭
حجیت حدیث کے دلائل
پہلی دلیل:
(۲؍البقرۃ: ۲۳۸-۲۳۹)
’’نمازوں کی حفاظت کرو بطور خاص درمیانی نماز کی، اور اللہ کے لیے ادب سے کھڑے ہو جاؤ۔ پھر اگر تمھیں دشمن کا خوف ہو تو چلتے پھرتے یا سواری پر نماز ادا کر سکتے ہو، لیکن جب امن ہو جائے تو پھر اللہ کو اسی طرح یاد کرو جس طرح اللہ نے تمھیں سکھایا ہے جسے تم نہیں جانتے تھے۔ ‘‘
آیت مذکورہ سے معلوم ہوا کہ کوئی درمیانی نماز ہے مگر قرآن سے معلوم نہیں ہوتا کہ وہ درمیانی نماز کون سی ہے ؟ حدیث درج ذیل سے معلوم ہوتا ہے کہ وہ عصر کی نماز ہے:
((عن علی قال: لما کان یوم الاحزاب قال رسول اللہV: ((مَلَأَ اللّٰہُ قُبُوْرَہُمْ وَبُیُوْتھَُمْ نَارًا، کَمَا حَبَسُوْنَا وَ شَغَلُوْنَا عَنِ الصَّلَاۃِ الْوُسْطیٰ حَتّیٰ غَابَتِ الشَّمْسُ)) (مسلم، المساجد، الدلیل لمن قال: الصلاۃ الوسطی ہی صلاۃ العصر، ح: ۶۲۷)
’’حضرت علی سے روایت ہے کہ غزوہ خندق کے موقع پر اللہ کے رسولﷺ نے فرمایا: اللہ ان کی قبروں کو اور ان کے گھروں کو آگ سے بھر دے کیونکہ ان کی وجہ سے ہم درمیانی نماز نہ پڑھ سکے۔ یہاں تک کہ سورج ڈوب گیا۔ ‘‘
نیز آیت کریمہ سے معلوم ہوتا ہے کہ حالت امن میں نماز کا کوئی خاص طریقہ ہے اور وہ طریقہ اللہ تعالیٰ نے سکھایا ہے مگر پورا قرآن پڑھ جایئے، نماز کا طریقہ آپ کو کہیں نہیں ملے گا۔ معلوم یہ ہوا کہ نماز کا طریقہ اللہ تعالیٰ نے کسی اور ذریعے سے سکھایا ہے اور بلا تامل کہا جا سکتا ہے کہ وہ یہی ذریعہ ہے جسے حدیث کہا جاتا ہے۔
دوسری دلیل:
(۴؍النساء: ۱۱)
’’اللہ تمہاری اولاد کے بارے میں تم کو وصیت کرتا ہے کہ لڑکے کو دو لڑکیوں کے برابر حصہ ملے گا، اگر صرف لڑکیاں ہوں اور دو سے زیادہ ہوں تو ان سب کو کل ترکہ میں سے دو تہائی ملے گا اور اگر صرف ایک لڑکی ہو تو اسے نصف حصہ ملے گا…‘‘
آیت بالا سے معلوم ہوا کہ اگر لڑکے نہ ہوں اور دو سے زیادہ لڑکیاں ہوں تو انھیں دو تہائی ملے گا اور ایک تہائی باقی بچ جائے گا اور اگر صرف ایک لڑکی ہو تو اسے نصف ملے گا اور نصف باقی رہے گا۔
آیت سے یہ معلوم نہیں ہوتا کہ یہ باقی بچا ہوا حصہ (یعنی پہلی صورت میں ایک تہائی اور دوسری صورت میں نصف) کہاں تقسیم ہو گا؟ اس کا کیا مصرف ہے ؟ اس مصرف کا ذکر قرآن میں نہیں ہے۔ لہٰذا ثابت ہوا کہ قرآن مجید کے علاوہ ایک اور وحی آتی تھی۔
تیسری دلیل:
(۴۲؍الشوریٰ: ۵۱)
’’اورکسی انسان کے لیے ممکن نہیں کہ اللہ اس سے کلام کرے سوائے (۱) وحی کے ذریعے، (۲) پردے کے پیچھے سے یا (۳) وہ (اللہ) کسی فرشتے کو بھیجے پھر وہ اپنے حکم سے اس چیز کی جو وہ چاہے اس پر وحی کرے، بے شک اللہ بے حد بلند اور کمال حکمت والا ہے۔ ‘‘
اس آیت میں کسی نبی اور رسول تک احکامِ الٰہی کے پہنچنے کے تین طریقے بیان کئے گئے ہیں:
۱: براہِ راست وحی کے ذریعے۔
۲: پردے کے پیچھے سے براہِ راست کلام۔
۳: اللہ تعالیٰ کے حکم سے فرشتہ نبی و رسول پر اترے اور اسے احکامِ الٰہی پہنچائے۔
اب دیکھنا یہ ہے کہ قرآن مجید ان تین قسموں میں سے کون سی وحی ہے۔ چنانچہ اللہ تعالیٰ فرماتا ہے:
(۲۶؍الشعراء: ۱۹۲۔ ۱۹۴)
’’اور بے شک یہ رب العالمین کا نازل کردہ ہے۔ اسے روح الامین لے کر نبی کے دل پر اترا ہے تاکہ آپ ڈرانے والوں میں سے ہوں۔ ‘‘
مذکورہ بالا آیات سے ثابت ہوتا ہے کہ قرآن وحی کی تیسری قسم ہے۔ اب وحی کی دو قسمیں باقی رہ جاتی ہیں۔ ظاہر ہے کہ رسول اللہﷺ کے حق میں ان کا استعمال ہوا ہے اور وہ حدیث ہی کے نزول کے بارے میں ہو سکتا ہے۔
منکرین حدیث کی طرف سے یہ مغالطہ دیا جاتا ہے کہ قرآن کے ساتھ اگر حدیث کو بھی حجت شرعیہ مان لیا جائے تو اس سے شرک فی الحکم لازم آئے گا۔ یہ لوگ عام طور پر اپنے مؤقف کی تائید میں یہ آیتیں پیش کرتے ہیں:
۱: (۴۶؍الاحقاف: ۹)
’’میں تو اُسی کی پیروی کرتا ہوں جو میری طرف وحی بھیجی جاتی ہے۔ ‘‘
۲: (۷؍الاعراف: ۳)
’’اس چیز کی اتباع کرو جو تمھارے رب کی طرف سے تمھارے طرف نازل کی گئی ہے اور اسے چھوڑ کر دیگر سرپرستوں کی پیروی نہ کرو۔ ‘‘
۳: (۱۸؍الکہف: ۲۶)
’’اور وہ اپنے فیصلے میں کسی کو شریک نہیں کرتا۔ ‘‘
اعتراض کی وضاحت یہ ہے کہ نبی وحی کی ہی اتباع کرتا ہے اور تمام انسانوں کوبھی بشمول نبی کے یہی حکم دیا گیا ہے کہ وہ بھی صرف وحی کی اتباع کریں۔ دوسروں کی اتباع نہ کریں۔ نیز اگر یہ مان لیا جائے کہ اللہ تعالیٰ کی بات کے علاوہ کسی اور کی بات بھی حجت شرعیہ ہے تو لازم آئے گا کہ حکم یعنی قانون سازی اور دستور سازی میں اللہ تعالیٰ کے ساتھ کسی اور کو شریک کر لیا گیا اور یہی تو شرک فی الحکم ہے۔
یہ اعتراض اس وقت قابل قبول ہو سکتا تھا جب حدیث کو حجت شرعیہ ماننے والے یہ مانتے کہ نبی اکرمﷺ اپنی طرف سے کسی چیز کو حلال کرتے ہیں اور اپنی طرف سے کسی چیز کو حرام کرتے ہیں۔ جبکہ اللہ تعالیٰ یہ فرماتا ہے:
(۶۹؍الحاقۃ: ۴۴۔ ۴۶)
’’اور اگر وہ (نبیﷺ ) ہم پر کوئی بھی بات بنا لیتے تو ضرور ہم ان کا داہنا ہاتھ پکڑ لیتے پھر ضرور اُن کی شہ رگ کاٹ دیتے۔ ‘‘
نیز اللہ تعالیٰ فرماتا ہے:
(۵۳؍النجم۳۔ ۴)
’’اور نہ وہ (نبیﷺ ) اپنی خواہش سے کوئی بات کہتے ہیں، وہ تو صرف وحی ہے جو نازل کی جاتی ہے۔ ‘‘
نطق رسولﷺ (رسولﷺ کی بات) تو وحی ہی ہے جو آپ کی طرف بھیجی جاتی ہے۔
حدیث رسولﷺ کو حجت شرعیہ ماننے والے یہ عقیدہ رکھتے ہیں کہ ’’حکم‘‘ یعنی قانون اللہ تعالیٰ بناتا ہے کیونکہ اس نے فرمایا:
(۴۲؍الشوریٰ: ۱۳)
’’ یعنی دستور حیات اسی نے بنایا ہے۔ ‘‘
(۱۲؍یوسف: ۴۰) ’’ حکم صرف اللہ کا ہے۔ ‘‘
نبی اسی قانون الٰہی کی تبلیغ پر مامور ہوتا ہے کبھی اس قانون کی تبلیغ اللہ تعالیٰ کی زبان میں کرتا ہے وہ قرآن ہے اور کبھی اپنی زبان میں کرتا ہے وہ حدیث ہے۔ اس سے شرک فی الحکم کہاں لازم آیا؟ شرک فی الحکم تو اس وقت لازم آتا جب قانون سازی کا حق اللہ تعالیٰ کے علاوہ کسی اور کو بھی دے دیا جاتا اور یہ عقیدہ رکھا جاتا کہ جس طرح اللہ تعالیٰ قانون بناتا ہے اسی طرح نبی بھی قانون بناتا ہے جبکہ نبی جو کچھ کرتا ہے اللہ تعالیٰ کے فرمان کے مطابق کرتا ہے۔
٭٭٭
تبیینِ رسولﷺ اور اس کی مثالیں
حقیقت یہ ہے کہ قرآن اصل کلی ہے اور حدیث اس کا بیان ہے۔ اس بیان کے بغیر قرآن کے مضمرات اور اس کی مراد کا انکشاف دشوار ہے۔ قرآن کے الفاظ و معانی دونوں من جانب اللہ ہیں۔ نبی اکرمﷺ ان دونوں میں مدعی نہیں بلکہ ناقل اور امین ہیں۔ یعنی نزول الفاظ، جمع الفاظ حتیٰ کہ اقراء الفاظ اور شرح مطالب اور بیان معانی سب اللہ تعالیٰ ہی کی طرف سے ہے۔ فرمایا گیا:
(۷۵؍القیمۃ: ۱۷۔ ۱۹)
’’بے شک اس (قرآن) کا جمع کرنا (سینوں میں اور سفینوں میں ) اور اس کا پڑھنا ہمارے ذمہ ہے۔ پس جب ہم اسے پڑھ لیں تو آپ اس کے پڑھنے کی پیروی کریں۔ پھر اس کا واضح کرنا بھی ہمارے ذمہ ہے۔ ‘‘
ایک مقام پر یوں فرمایا گیا:
(۱۶؍النحل: ۴۴)
’’اور ہم نے آپ کی طرف اس ذکر (قرآن) کو نازل کیا تاکہ لوگوں کی طرف جو نازل کیا گیا ہے آپ اسے کھول کھول کر بیان کر دیں تاکہ وہ لوگ غور و فکر کریں۔ ‘‘
مذکورہ بالا آیت پر غور کیا جائے تو پتا چلتا ہے کہ اس میں کتاب نازل کرنے کی نسبت اللہ تعالیٰ نے اپنی طرف کی ہے اور اس کی تبیین کی نسبت نبیﷺ کی طرف کی ہے اور بیان کے ذریعہ متعین شدہ مرادا ور مفاہیم و معانی کے دائرہ میں محدود رہ کر قرآن کے مخاطبین اپنی فکر سے کام لیں۔ یہ قید در حقیقت قرآن مجید کو بازیچۂ اطفال بنانے سے باز رکھتی ہے اور کسی کج فکر کو یہ موقع نہیں دیتی کہ قرآن کی آیتوں کو جو معنی چاہے پہنائے۔
مثلاً اللہ تعالیٰ نے فرمایا:
(۵؍المائدۃ: ۳۸)
’’چوری کرنے والے مرد اور چوری کرنے والی عورت دونوں کے ہاتھ کاٹ دو۔ ‘‘
آیت مذکورہ پڑھنے کے بعد سوال پیدا ہوتا ہے کہ چوری کا مال کتنی مقدار میں ہو تو ہاتھ کاٹا جائے ؟ نیز ہاتھ کہاں سے کاٹا جائے ؟ اس کا جواب مندرجہ ذیل حدیث میں ہے:
عن عائشۃ C عن النبی ﷺ قال: ((تُقْطَعُ یَدُ السَّارِقِ فِیْ رُبُعِ دِیْنَارٍ)) (بخاری، الحدود، قول اللہ تعالیٰ: {وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَۃُ…}، ح: ۶۷۹۰)
’’حضرت عائشہ r سے روایت ہے، نبیﷺ نے فرمایا: چور کا ہاتھ چوتھائی دینا رمیں کاٹا جائے گا۔ ‘‘
مطلق کی یہ تقیید الگ سے کوئی چیز نہیں بلکہ بیان قرآن ہی ہے۔
اللہ تعالیٰ نے فرمایا:
(۹؍التوبۃ: ۱۰۸)
’’ البتہ جس مسجد کی بنیاد پہلے ہی دن سے تقویٰ پر رکھی گئی ہے۔ ‘‘
یہ کونسی مسجد ہے ؟ حدیث ذیل میں موجود ہے:
عن ابی سعید الخدری ان رجلا من بنی عمرو بن عوف ورجلا من بنی خدرۃ امتر یا فی المسجد الذی اُسس علی التقویٰ فقال العوفی: ہو مسجد قباء وقال الخدری: ہو مسجد رسول اللہV، فاتیا رسول اللہﷺ فسألاہ عن ذلک فقال: ((ھُوَ مَسْجِدِیْ ھٰذَا وَفِیْ ذٰلِکَ خَیْرٌ کَثِیْرٌ))
(مسند احمد۳؍۹۱)
’’حضرت ابو سعیدخدری سے روایت ہے کہ وہ مسجد جس کی بنیاد پہلے ہی دن سے تقویٰ پر رکھی گئی ہے اس مسجد کے بارے میں بنوخدرہ اور بنی عمرو بن عوف کے دو آدمیوں نے اختلاف کیا۔ عوفی نے کہا: اس مسجد سے مراد مسجد قباء ہے اور خدری نے فرمایا: اس مسجد سے مراد مسجد نبوی ہے۔ دونوں نے آ کر نبیﷺ سے اس کے بارے میں پوچھا تو آپﷺ نے فرمایا کہ یہ میری مسجد یعنی مسجد نبوی ہے، اور اس میں خیرِ کثیر ہے۔ ‘‘
یہاں مجمل کا بیان اصل میں بیان قرآن ہے، الگ سے کوئی چیز نہیں۔ اللہ تعالیٰ نے فرمایا:
(۴؍النساء: ۱۱)
’’ اللہ تمھیں تمہاری اولاد کے بارے میں وصیت کرتا ہے کہ ایک لڑکے کا حصہ دو لڑکیوں کے حصے کے برابر ہے۔ ‘‘
اب سوال یہ ہے کہ لڑکا کافر اور باپ مسلم ہو یا اس کے برعکس تو کیا انھیں وراثت ملے گی؟قرآن اس بارے میں خاموش ہے۔ حدیثِ مندرجہ ذیل میں اس کا جواب ہے:
عن اسامۃ بن زید D ان النبیﷺ قال: ((لَایَرِثُ الْمُسْلِمُ الْکَافِرَ وَلَا الْکَافِرُ الْمُسْلِمَ))
(بخاری، الفرائض، لایرث المسلم الکافر…، ح: ۶۷۶۴)
’’اسامہ بن زیدw سے روایت ہے کہ نبیﷺ نے فرمایا: مسلم کافر کا اور کافر مسلم کا وارث نہیں ہوتا ہے۔ ‘‘
یہاں عام کی تخصیص الگ سے کوئی چیز نہیں بلکہ بیان قرآن ہے۔
اللہ تعالیٰ نے فرمایا:
(۱۷؍بنی اسراء یل: ۷۸)
’’یقیناً فجر کے اندر قرآن پڑھنا مشہود ہے۔ ‘‘
آیت سے معلوم نہیں ہوتا کہ مشہود سے کیا مراد ہے ؟
عن ابی ھریرۃ B عن النبیﷺ قال: ((فَضْلُ صَلٰوۃِ الْجَمِیْعِ عَلیٰ صَلَاۃِ الْوَاحِدِ خَمْسٌ وَ عِشْرُوْنَ دَرَجَۃً وَ تَجْتَمِعُ مَلَائِکَۃُ اللَّیْلِ وَ مَلَائِکَۃُ النّھََارِ فِیْ صَلَاۃِ الصُّبْحِ))، یقول ابو ھریرۃ: اقرأوا ان شئتم))
(بخاری، تفسیر القراٰن، قولہ: {إِنَّ قُرْاٰنَ الْفَجْرِ…}، ح: ۴۷۱۷)
’’ابو ہریرہ ؓ سے مروی ہے کہ نبیﷺ نے فرمایا کہ جماعت سے نماز، تنہا نماز پر پچیس درجہ فضیلت رکھتی ہے۔ اور رات کے فرشتے اور دن کے فرشتے صبح کی نماز میں اکٹھا ہوتے ہیں۔ ابو ہریرہ فرماتے ہیں: اگر چاہو تو یہ آیت پڑھ لو: (۱۷؍بنی اسراء یل: ۷۸) (اور صبح کی نماز بھی (قائم کیجیے )بیشک صبح کی نماز فرشتوں کے حاضر ہونے کا وقت ہے۔‘‘
یہاں مبہم کی تعیین کی گئی کہ مشہود سے مراد یہ ہے کہ فجر کی نماز میں دن کے فرشتے اور رات کے فرشتے اکٹھے ہوتے ہیں۔
یہاں مبہم کی یہ تعیین الگ سے کوئی چیز نہیں بلکہ بیان قرآن ہے۔ جب سورۃالبقرۃ کی آیت(۱۸۷)
( سحری) کھاتے پیتے رہو یہاں تک کہ تمھارے لیے سفید دھاگا کالے دھاگے سے ممتاز ہو جائے )اتری تو عدی بن حاتم نے نبیﷺ سے پوچھا:
یا رسول اللہ ما الخیط الابیض من الخیط الاسود؟اھما الخیطان قال: ((اِنَّکَ لَعَرِیْضُ الْقَفَا اِنْ اَبْصَرْتَ الْخَیْطَیْنِ)) ثم قال: ((لَا بَلْ ھُوَ سَوَادُ اللَّیْلِ وَ بَیَاضُ النَّہَارِ))
(بخاری، تفسیر القراٰن، {کلوا واشربوا…}، ح: ۴۵۱۰)
’’اللہ کے رسول !اس سے دو دھاگے (کالے اور سفید) مراد ہیں ؟ تو آپﷺ نے فرمایا: تمھاری گدی بہت لمبی چوڑی ہو گی اگر تم نے ان دونوں دھاگوں کو دیکھ لیا۔ پھر آپﷺ نے فرمایا: اس سے مراد صبح کاذب اور صبح صادق ہیں۔ ‘‘
پتا چلا کہ جب اہل زبان ہوتے ہوئے بھی صحابہ کو مرادِ ربّانی سمجھنے میں غلطی ہو جاتی تھی اور انھیں اس کے صحیح مفہوم کو جاننے کے لیے نبی اکرمﷺ کی طرف رجوع کرنا پڑتا تھا تو ہم تو بدرجہ اولیٰ مرادِ ربانی کو سمجھنے کے لیے نبیﷺ کی احادیث کے محتاج ہیں۔
اگر آیت کے کسی اصول کلی سے حدیث نے کوئی جزئیہ مستنبط کیا تو حدیث کو بیان تفریع کہا جائے گا۔
اگر قرآن کے کسی جزیئے سے حدیث نے کوئی کلیہ اخذ کر کے نمایاں کیا تو حدیث کو بیان استخراج کہا جائے گا۔
قرآن کے لیے حدیث کسی نہ کسی آیت کے لیے بیان ہے اور یہ بیانات مختلف الانواع ہیں۔ اگر آیت و حدیث کا بعینہٖ ایک ہی مفہوم ہے تو حدیث کو بیان تاکید کہا جائے گا۔
اگر آیت کے مختلف محتملات میں سے کسی ایک احتمال کو حدیث نے متعین کیا تو حدیث بیان تعیین ہے۔
اگر آیت کا پیش کردہ حکم مقدار کے لحاظ سے مبہم ہے اور حدیث نے اسے مشخص کیا تو حدیث بیان تقریر ہے۔
اگر آیت کے کسی اجمال کو حدیث نے کھول دیا ہے اور پھیلا دیا تو حدیث بیان تفصیل ہے۔
اگر آیت کے کسی چھوڑے ہوئے مضمون مثلاً کسی قصے کے ٹکڑے کو یا دلیل کے کسی مقدمے کو حدیث نے اس کے ساتھ ملا دیا تو حدیث بیان الحاق ہے۔
اگر کسی آیت کے حکم کی وجہ حدیث نے ظاہر کی تو حدیث بیان توجیہ ہے۔
اگر آیت کے کسی کلیہ کا کوئی جزئیہ حدیث نے ذکر کیا تو حدیث بیان تمثیل ہے۔
اگر حکمِ آیت کی علت حدیث نے واضح کی تو حدیث بیان تعلیل ہے۔
اگر آیت کے حکم کے خواص حدیث نے کھولے ہیں تو حدیث بیان تاثیر ہے۔
اگر کسی آیت کے حکم کی حدود کو حدیث نے واضح کیا تو حدیث بیان تحدید ہے۔
اگر آیت کے کسی عام کا حدیث نے کوئی فرد مشخص کر دیا تو حدیث بیان تخصیص ہے۔
اگر آیت کے کسی جزئیے کے مشابہ کوئی جزئیہ کسی مشترک علت کی بنا پر حدیث نے پیش کیا تو حدیث کو بیان قیاس کہا جائے گا۔
کچھ لوگ کہتے ہیں کہ ہم احادیث کو مانتے ہیں مگر ان احادیث کو نہیں مانتے جو عقل میں نہ آئیں۔ اب سوال یہ ہے کہ کس کی عقل کو معیار بنایا جائے ؟ محدثین کی عقل کو، فلاسفہ کی عقل کو، ایک ڈاکٹر، ایک سائنسدان کی عقل کویا ایک عام آدمی کی عقل کو؟
ایک حدیث ایک شخص کی عقل میں آتی ہے دوسرے کی عقل میں نہیں آتی، تو اب کس کی عقل کو معیار تسلیم کیا جائے ؟ کیا دین میں عقل معیار ہے یا نقل؟ اگر اس معیار پر ہم قرآن کو پرکھیں اور جو آیت ہماری عقل میں نہ آئے تو پھر اسے بھی تسلیم نہ کریں۔
سورۃ الانبیاء میں اللہ تعالیٰ فرماتا ہے:
(۲۱؍الانبیاء: ۶۹)
’’ہم نے حکم دیا کہ اے آگ ! ابراہیم پر سرد اور موجب سلامتی ہو جا۔ ‘‘
یہ بات عقل میں نہیں آتی… کہ آگ کا کام ہے جلانا… وہ ٹھنڈی اور سلامتی والی کیسے بن سکتی ہے ؟ کچھ لوگ کہتے ہیں کہ جو حدیث قرآن کے خلاف ہو گی ہم اسے نہیں مانیں گے۔ اگر اس نظریے پر قرآن کوپرکھا جائے تو ہم دیکھتے ہیں کہ دو آیتیں بظاہر متعارض نظر آتی ہیں تو کیا ایک آیت کو تسلیم کر کے دوسری کو رد کر دیں گے یا دونوں میں تطبیق دے کر دونوں کو مانیں گے۔ ظاہر ہے کہ دونوں آیتوں کو مانیں گے تو یہ فارمولہ احادیث کے لیے کیوں استعمال نہ کیا جائے ؟
اللہ تعالیٰ فرماتا ہے:
(۲۵؍الفرقان: ۳۲)
’’اور کافر کہتے ہیں کہ اس پر قرآن کو ایک ہی دفعہ کیوں نہ اتار دیا گیا۔ ‘‘
دوسری جگہ اللہ تعالیٰ نے فرمایا:
(۹۷؍القدر: ۱)
’’ہم نے اس( قرآن) کو لیلۃ القدر میں اتارا۔ ‘‘
پہلی آیت سے معلوم ہوتا ہے کہ قرآن تھوڑا تھوڑا بتدریج نازل ہوا ہے اور دوسری آیت سے پتا چلتا ہے کہ قرآن یکبارگی اتارا گیا ہے۔ ہم دونوں آیتوں میں تطبیق دے کر دونوں کو مانتے ہیں۔
یہ کہنا کہ قرآن میں ہر چیز کی تفصیل ہے لہٰذا احادیث کو حجت شرعیہ ماننے کی کیا ضرورت ہے ؟ تو سوال یہ ہے کہ اللہ تعالیٰ فرماتا ہے:
(۶۲؍الجمعۃ: ۹)
’’ مومنو! جب جمعہ کی نماز کے لیے تمھیں پکارا جائے تو اس کے ذکر کی طرف دوڑ پڑو۔ ‘‘
اب بتایا جائے کہ جمعہ کے دن کب پکارا جائے ؟
کس نماز کے لیے پکارا جائے ؟
کن الفاظ سے پکارا جائے ؟
جس نماز کے لیے پکارا جا رہا ہے وہ کیسے پڑھی جائے ؟
بتائیں ! ان سارے سوالوں کا جواب اور اس کی تفصیل قرآن میں کس جگہ ہے ؟
اگر قرآن میں ہر چیز کی تفصیل ہے تو بتائیں کہ مرغی حلال ہے یا حرام؟
کتا اور گدھا حلال ہیں یا حرام؟
میت کو غسل کیسے دیا جائے ؟
تجہیز و تکفین کا کیا طریقہ ہے ؟
نماز جنازہ کیسے پڑھی جائے ؟
نانی، دادی، پوتی، نواسی کی حرمت نص قرآنی سے ثابت نہیں تو کیا ان سب سے نکاح جائز ہے ؟ نیز منکوحہ کی موجودگی میں اس کی خالہ اور اس کی پھوپھی سے نکاح جائز ہے یا نہیں ؟ قرآن سے ثابت کریں۔
ہم (۱۶؍النحل: ۸۹)کا مفہوم یہ لیتے ہیں کہ قرآن میں جو بیان کیا گیا ہے وہ بھی اللہ تعالیٰ کی طرف سے ہے۔ اور حدیث میں احکام کی جو شرح کی گئی ہے وہ بھی اللہ تعالیٰ کی طرف سے ہے۔ پس متنِ قرآن اور شرحِ قرآن (حدیث) دونوں میں ہر امر دینی کا تفصیلی بیان ہے۔
معیارِ تحقیق
عام طور پر یہ سمجھا جاتا ہے کہ ایک آدمی نے سند میں چند اشخاص کو جوڑ دیا اور کہہ دیا کہ یہ رسول اللہﷺ کی حدیث ہے، اور اسے حدیث مان لیا جاتا ہے، یہ بہت بڑی غلط فہمی ہے۔ حدیث کو جانچنے کے معیارات سو سے زائد ہیں اور ہر معیار پر مستقل تحریری مواد موجود ہے۔ جب کوئی حدیث ان تمام معیارات سے ٹھیک ٹھاک گزر جائے گی تب اس پر صحت کا حکم لگایا جائے گا۔
مثال کے طور پر علقمی نام کا ایک شخص کہتا ہے کہ یہ حدیث ہے اور سند اس طرح بیان کرتا ہے:
عن مالک عن نافع عن ابن عمر عن النبی ؒ…
جب علقمی اس حدیث کو مذکورہ سند کے ساتھ ذکر کرے گا تو ہر سننے والا سند میں اس کا نام ضرور ذکر کرے گا۔ علقمی سے آگے کی سند یقیناً معتبر ہے۔ لیکن حدیث کو صحیح قرار دینے کے لیے علقمی کی تحقیق ضروری ہو گی۔ اب اگر علقمی کے حالات نہیں ملتے تو روایت مجہول ہو گی اور اگر حالات مل گئے تو دیکھا جائے گا کہ وہ صادق تھا یا کاذب؟ اگر کاذب تھا تو حدیث موضوع ہو گی اور اگر صادق تھا تو اب دیکھا جائے گا کہ وہ حافظہ کی خرابی میں مبتلا تو نہیں ؟ اگر یہ عیب پایا گیا تو حدیث قابل قبول نہیں ہو گی۔ اگر اس جرح سے بچ گیا تو دیکھا جائے گا کہ امام مالکؒ کے دیگر شاگرد بھی وہ حدیث روایت کرتے ہیں یا نہیں۔ اگر معلوم ہو گیا کہ دیگر شاگرد علقمی کے خلاف روایت کرتے ہیں تو علقمی کی روایت شاذ ہو جائے گی۔ مذکورہ مثال سے یہ بات واضح ہو گئی کہ کسی جھوٹے راوی کا محدثین کے معیار تحقیق سے بچنا کس قدر مشکل ہے۔ لہٰذا محدثین کسی حدیث کو صحیح کہیں تو وہ قطعی الصحت ہے۔
خبر واحد کی حجیت قرآن سے
(۲۸؍القصص: ۲۰)
’’اور ایک شخص شہر کے کنارے سے دوڑتا ہوا آیا۔ ‘‘
غور کریں کہ حضرت موسیٰؑ اس ایک شخص کی خبر پر گھر چھوڑ کر مدین کی طرف نکل پڑتے ہیں۔
(۲۷؍النمل: ۲۲)
’’اور میں آپ کے پاس شہر سبا کی ایک تحقیقی خبر لایا ہوں۔ ‘‘
مذکورہ بالا آیت میں صرف ہدہد کی خبر کو قرآن نے یقینی خبر کہا ہے جس سے معلوم ہوتا ہے کہ خبر واحد اگر محتف بالقرائن ہو تو یقین کا فائدہ دیتی ہے۔
خبر واحد کی حجیت حدیث سے
عن عبداللہ بن عمر ان رسول اللہﷺ قال: ((اِنَّ بِلَالًا یُنَادِیْ بِلَیْلٍ فَکُلُوْا وَاشْرَبُوْا حَتّیٰ یُنَادِی ابْنُ اُمِّ مَکْتُوْمٍ))
(بخاری، الاذان، الاذان بعد الفجر، ح: ۶۲۰)
’’عبداللہ بن عمر کہتے ہیں کہ رسول اللہﷺ نے فرمایا: بلال رات کو اذان دیتے ہیں لہٰذا تم کھاتے پیتے رہو یہاں تک کہ ابن ام مکتوم اذان دیں۔ ‘‘
امام بخاریؒ کی فقاہت دیکھئے وہ اسی حدیث سے خبر واحد کی حجیت پر استدلال کرتے ہیں۔ استدلال کی وضاحت یہ ہے کہ نماز جو افضل العبادات ہے ایک آدمی کی اذان یعنی ایک آدمی کے بلاوے پر مسجد میں آنا لازم قرار دیا گیا تو دیگر معاملات میں ایک آدمی کی خبر کو حجت کیوں نہیں تسلیم کیا جا سکتا؟
٭٭٭
احادیث کی حفاظت کا عملی اہتمام
منکرینِ حدیث ایک اور اعتراض بڑے شدومد سے کرتے ہیں کہ اگر حدیث کا دین میں کوئی مقام ہوتا اور دینی معاملات میں اسے مستقل حجیت حاصل ہوتی تو پھر نبی اکرمﷺ اسی اہتمام کے ساتھ حدیث بھی لکھوالیا کرتے جس اہتمام سے آپﷺ قرآن کی ہر آیت و سورہ لکھوا لیا کرتے تھے۔ اب جس شئے کو قلم بند کر کے دوسروں تک پہچانے کا باقاعدہ التزام نہیں کیا گیا اسے ہمیشہ کے لیے ایک واجب الاتباع قانون کا درجہ کیسے دیا جا سکتا ہے ؟
اس اعتراض کا جواب یہ ہے کہ کسی چیز کے موجب حجت و استناد اور لائقِ اتباع ہونے کے لیے اس کا مکتوب و محرر ہونا شرط لازم نہیں۔ آخر قرآن کی وحی بھی تو تحریری نہیں بلکہ زبانی ہی نازل ہوتی تھی، جیسا کہ اس آیت سے ظاہر ہے:
(۷۵؍القیامۃ: ۱۶)
’’آپ اس کے ساتھ اپنی زبان کو حرکت نہ دیں کہ اسے جلدی حاصل کر لیں۔ ‘‘
یعنی جبریل امین آپﷺ کو پڑھ کر سناتے تھے اور رسول اللہﷺ کو فوراً یاد ہو جاتی تھی۔ پھر رسول اللہﷺ اپنے حافظے اور یادداشت ہی سے اسے املا کراتے تھے اور ظاہر ہے کہ نزول اور کتابت کے درمیان کچھ وقفہ ایسا ضرور گزرتا ہو گا جبکہ حفاظت وحی کا انحصار صرف حافظے اور قرأت پر ہوتا ہو گا۔
نیز حدیث نام ہے رسولﷺ کے قول و فعل و تقریر کا۔ رہا قول کا معاملہ تو اسے یاد کرنے کی ضرورت ہے اور صحابہ کی زبان عربی تھی اور ان کا حافظہ انتہائی قوی تھا۔ حدیثوں کو یاد رکھنا ان کے لیے چنداں مشکل نہ تھا۔ رہا فعلِ رسولﷺ کا معاملہ تو اسے یاد کرنے کی ضرورت نہیں۔ اس پر عمل کرنا کافی تھا جیسے نماز کیسے پڑھی جائے۔ اس کی پوری ہیئت عمل سے ہی یاد ہو جاتی تھی۔
اب رہا تقریرِ رسولﷺ کا معاملہ، تو اسے بھی یاد کرنے کی ضرورت نہیں کیونکہ یہ واقعات ہیں جو آپﷺ کے سامنے پیش آئے اور آپﷺ خاموش رہے۔
نیز احادیث سے یہ بھی معلوم ہوتا ہے کہ عہدِ صحابہ میں احادیث کی کتابت ہوتی تھی۔ اس سلسلے میں مشہور کتابیں یہ ہیں:
صحیفہ علی۔ صحیفہ وائل بن حجر۔ صحیفہ سعد بن عبادہ۔ صحیفہ جابر بن عبداللہ۔ صحیفہ انس بن مالک۔ صحیفہ عبداللہ بن عباس۔ صحیفہ صادقہ (جو عبداللہ بن عمرو بن عاص نے مرتب کیا تھا۔ ) صحیفہ عمر بن خطاب۔ صحیفہ عثمان۔ صحیفہ عبداللہ بن مسعود۔ مسند ابو ہریرہ۔ روایات حضرت عائشہ۔ صحیفہ عمرو بن حزم۔ صحیفہ صحیحہ از ابو ہریرہ y۔ 1
خلاصہ یہ نکلا کہ حدیث کے حفاظت کے طریقے جو اختیار کئے گئے وہ تین تھے:
۱: کتابت( لکھنا)
۲: حفظ( زبانی یاد کرنا)
۳: تعامل (یعنی ہر شعبہ زندگی میں احادیث پر عمل کا اہتمام کرنا)
یہ تینوں طریقے عہدِ رسالت سے لے کر آج تک تسلسل کے ساتھ جاری ہیں۔
زیادہ تر عمل میں آنے والی احادیث کی تعداد متن حدیث کے لحاظ سے تقریباً ایک لاکھ ہے اور اسانید و طرق کے لحاظ سے ان کی تعداد تقریباً تین لاکھ ہے اور حجۃ الوداع میں صحابہ کرام کی تعداد تقریباً ایک لاکھ چوالیس ہزار تھی۔ اس کے بعد نبیﷺ تین ماہ زندہ رہے، اتنے عرصے میں کتنے ہزار صحابہ کا اور اضافہ ہوا؟اس حساب سے تو ایک صحابی کے حصے میں ایک حدیث بھی نہیں آتی۔
_________________________________________
! صحیفہ صحیحہ کو ابو ہریرہ ؓ کے شاگرد ہمام بن منبہ نے مرتب کیا تھا، جس میں تمام وہ احادیث ہیں جو اُنھوں نے ابو ہریرہ ؓ سے روایت کیں۔ اس صحیفہ کو صحیفہ ہمام بن منبہ بھی کہا جاتا ہے۔ اس میں ۱۳۹ حدیثیں ہیں۔ اس مجموعے کا اردو ترجمہ اور شرح کئی اداروں نے شائع کی ہے۔ اس کی ایک شرح راقم الحروف بھی حوالۂ قرطاس کر رہا ہے جو ماہنامہ دعوۃالتوحید، اسلام آباد میں قسط وار شائع کی جا رہی ہے۔ (شہبازحسن)
٭٭٭
عہد رسالت میں حدیث کی کتابت و حفظ کا ثبوت
عن عبداللہ بن عمرو قال: کنت اکتب کل شیء اسمعہ من رسول اللہ ﷺ ارید حفظہ فنھتنی قریش وقالوا: اتکتب کل شیء تسعمہ و رسول اللہ ﷺ بشر یتکلم فی الغضب والرضا، فامسکت عن الکتاب، فذکرتُ ذلک الی رسول اللہ ﷺ فاومأ باصبعہ الی فیہ فقال: ((اُکْتُبْ فَوَالَّذِیْ نَفْسِیْ بِیَدِہِ مَایَخْرُجُ مِنْہُ اِلَّا حَقٌّ))
(ابوداؤد، العلم، فی کتاب العلم، ح: ۳۶۴۶)
’’عبداللہ بن عمرو w فرماتے ہیں کہ میں ہر چیز جو اللہ کے رسولﷺ سے سنتا لکھ لیا کرتا تھا تاکہ میں اسے زبانی یاد کر لوں تو قریش نے مجھے روکا اور کہا کہ تو نبیﷺ سے جو کچھ سنتا ہے لکھ لیتا ہے جبکہ نبیﷺ ایک انسان ہیں۔ کبھی غصے میں بولتے ہیں اور کبھی خوشی میں بولتے ہیں۔ تو میں لکھنے سے رک گیا اور رسول اللہﷺ سے ذکر کیا تو آپﷺ نے اپنے دہن کی طرف اشارہ کیا اور فرمایا: لکھو۔ پس اس ذات کی قسم جس کے ہاتھ میں میری جان ہے ! اس(زبان) سے حق کے سوا کچھ نہیں نکلتا۔ ‘‘
رہی یہ روایت: عن ابی سعید الخدری ان رسول اللہﷺ قال: ((لَاتَکْتُبُوْا عَنِّیْ وَمَنْ کَتَبَ عَنِّیْ غَیْرَالْقُرْاٰنِ فَلْیَمْحُہُ وَحَدِّثُوْا عَنِّیْ وَلَاحَرَجَ وَمَنْ کَذَبَ عَلَیَّ مُتَعَمِّدًا فَلْیَتَبَوَّأَ مَقْعَدَہُ مِنَ النَّارِ)) (مسلم، الزھد، الثبت فی الحدیث…ح: ۳۰۰۴)
’’ابوسعیدخدری سے روایت کہ اللہ کے رسولﷺ نے فرمایا: مجھ سے کچھ نہ لکھو اور جس نے قرآن کے علاوہ مجھ سے کچھ لکھا ہے وہ اسے مٹا دے اور مجھ سے بیان کرو کوئی حرج نہیں اور جس نے جان بوجھ کر مجھ پر جھوٹ بولا وہ اپنا ٹھکانا دوزخ میں بنا لے۔ ‘‘
اس حدیث میں نبیﷺ نے فرمایا ہے کہ مجھ سے قرآن کے علاوہ کچھ مت لکھو۔ تو آپ کا یہ حکم عارضی تھا تا کہ قرآن و حدیث کے درمیان امتیاز رہے۔
((وَحَدِّثُوْا عَنْ بَنِیْ اِسْرَائِیْلَ)) حدیث کا یہ ٹکڑا ایسی اسرائیلی روایات پر محمول ہے جو مسکوت عنھا ہیں یعنی ایسی اسرائیلی روایات جن کی شریعت میں تصدیق کی گئی ہو نہ تکذیب۔ لیکن جو روایات شریعت سے متصادم ہیں وہ مردود ہیں۔
منکرین حدیث حدیثوں کو اس لئے نہیں مانتے کہ حدیثوں میں باہم اختلاف ہے۔ دیکھا جائے تو اس طرح کا اختلاف قرآن میں بھی موجود ہے۔ قرآن میں ایک آیت ہے:
(۳۶؍یٰس: ۶۵)
’’آج ہم ان کے منہ پر مہر لگا دیں گے، اور ان کے ہاتھ ہم سے کلام کریں گے اور ان کے پاؤں گواہی دیں گے۔ ‘‘
ایک اور آیت میں ہے:
(۲۴؍النور: ۲۴)
’’جس دن ان کے خلاف ان کی زبانیں گواہی دیں گی اور ان کے ہاتھ پاؤں بھی ان کے کرتُوتوں کی گواہی دیں گے۔ ‘‘
پہلی آیت میں ہے کہ منہ پر مہر لگنے کی وجہ سے زبان بند ہو جائے گی اور دوسری آیت میں ہے کہ زبانیں گواہی دیں گی۔ ذرا سوچئے جب زبانیں بند ہو جائیں گی تو گواہی کس طرح دیں گی؟
تبیانا لکل شیء کا مفہوم
قرآن میں جب ہر شے کی وضاحت ہے تو حدیث کی ضرورت کیا ہے ؟ قرآن کی آیت کے اس ٹکڑے (۱۶؍النحل: ۸۹) کا حقیقی مفہوم یہ ہے کہ قرآن میں جو کچھ بیان ہوا وہ اللہ تعالیٰ کی طرف سے ہے اور احادیث نبویہ میں جن احکام کی شرح کی گئی ہے وہ بھی اللہ تعالیٰ کی طرف سے ہے۔ پس متن قرآن اور شرح قرآن (یعنی حدیث) دونوں میں ہر امرِ دینی کا تفصیلی بیان ہے۔
تفصیلا لکل شیء کا مفہوم
ایک اشکال یہ ہے کہ قرآن میں جب ہر مسئلے کی تفصیل ہے تو حدیث کی کیا ضرورت ہے ؟
آیت (۶؍الانعام: ۱۵۵) کے مذکورہ ٹکڑے کا صحیح مطلب یہ ہے کہ قرآن نے دین کے بنیادی اصول اور مہمات شریعت بغیر کسی ایچ پیچ کے پوری وضاحت کے ساتھ بیان کر دیے تاکہ اشتباہ و ابہام کا کوئی شائبہ نہ رہے۔ لفظ ’’کل‘‘ حقیقی استغراق یعنی ایسا عموم جو تمام افراد کو شامل ہو، کے لیے نہیں ہے بلکہ یہ کل ایسا ہے جیسے سورۃالنمل کی اس آیت (۲۷؍النمل: ۲۳) ’’اسے ہر چیز دی گئی تھی۔ ‘‘1
ملکہ سبا کو ہر چیز دی گئی تھی یعنی سلطنت کے تعلق سے تمام لوازمات دیئے گئے تھے کیونکہ سلیمانؑ کے پاس لوازماتِ حکومت ملکہ سبا کے مقابلے میں کہیں زیادہ تھے۔
! لفظ کل کے مزید قرآنی استعمالات کے لیے مندرجہ ذیل آیات کا مطالعہ کیجیے: سورۃ البقرۃ: ۲۶۰۔ اٰل عمرٰن: ۹۳۔ یوسف: ۷۹۔ الرعد: ۱۶۔ النحل: ۶۹۔ الکہف: ۵۴، ۷۹۔ الحج: ۲۷۔ النمل: ۱۶۔ الزمر: ۶۲۔ حم السجدۃ: ۲۱۔ الاحقاف: ۲۵۔ (شہباز حسن)
٭٭٭
احادیث کے ضعیف و موضوع ہونے پر اعتراض
منکرین حدیث یہ اعتراض بڑے زور و شور سے کرتے ہیں کہ بعض احادیث تو موضوع ہیں اور بعض ضعیف حالانکہ قرآن میں اس طرح کا اختلاف نہیں۔ اس کی کوئی آیت ضعیف یا موضوع نہیں کہی جا سکتی۔ اس لحاظ سے حدیث کا مواد غیر مکمل ہی نہیں بلکہ تحریف سے بھی پاک نہیں ہے۔ جبکہ جو چیز حجت شرعیہ اور ماخذ دین ہو، اس کا خالص اور ملاوٹ سے پاک ہونا ضروری ہے۔
جواب یہ ہے کہ بلا شبہہ حدیث کے مجموعوں میں مختلف اقسام کی احادیث درج ہیں، لیکن اس کا یہ مطلب نہیں کہ ان کے مابین امتیاز کرنا مشکل ہے۔ جس شخص کو حدیث اور فن حدیث سے معمولی سی بھی واقفیت ہے وہ یہ جانتا ہے کہ محدثین نے صحیح اور قابل اعتماد احادیث کا بڑا حصہ ضعاف اور موضوعات سے الگ کر دیا ہے اور انھوں نے حدیث کی نقد و جرح کے وہ تمام اصول و قوانین بھی بیان فرما دیے ہیں جن سے کام لے کر انھوں نے احادیث کو جانچا ہے۔ اس فنی تحقیق کی مثال دنیا میں کوئی قوم پیش نہیں کر سکتی۔ اس کی روشنی میں ہر صاحب علم یہ جان سکتا ہے کہ احادیث کی قوت و ضعف کا فیصلہ کن وجوہ اور دلائل کی بنیاد پر کیا گیا ہے۔ اگر محدثین کے اس محیرالعقول کارنامے کے بغیر احادیث کا ملا جلا ذخیرہ ہم تک پہنچتا اور ہمارے پاس صحیح کو غیر صحیح سے ممتاز کرنے کا کوئی ذریعہ نہ ہوتا تو یہ امر بلا شبہہ باعثِ تشویش ہو سکتا تھا۔ لیکن موجودہ صورت میں پریشانی کی کوئی وجہ نہیں۔ پھر مزید موجبِ اطمینان امر یہ ہے کہ جن احادیث کی صحت یا ضعف پر امت کی اکثریت کا اتفاق ہے۔ ان کی تعداد ان احادیث کے مقابلے میں بہت زیادہ ہے جن کی صحت و عدم صحت کا معاملہ مختلف فیہ ہے۔
اب اگر کوئی شخص تھوڑی سی مقدار کو مشتبہ سمجھ کر پورے ذخیرے کو ساقط الاعتبار قرار دے دے تو اس کی مثال بالکل اس شخص کی سی ہو گی جو اپنے خزانے کے چند سکوں کو کھوٹا دیکھ کر پورا خزانہ دریا برد کر دے، یا بازار میں چند جعلی نوٹوں کا چلن دیکھ کر پورے ملک کی کرنسی کو نذر آتش کرنے کی کوشش کرے۔ کیا کوئی زیرک اور ہوش مندانسان ایسا عاقبت نا اندیشانہ اقدام کرنے کا تصور کر سکتا ہے ؟
امام بخاریؒ معصوم نہیں تھے
منکرین حدیث یہ اعتراض کرتے ہیں کہ امام بخاریؒ معصوم نہیں تھے۔ لہٰذا ان سے خطا ممکن ہے!
اس کا جواب یہ ہے کہ امکان خطا اور وقوع خطا میں بڑا فرق ہے۔ امکان اور چیز ہے اور وقوع اور چیز۔ ممکن ہے آپ چور ہوں۔ مگر بغیر ثبوتِ شرعی ایسا کہنا غلط ہے۔ امام بخاریؒ نے خطا کہاں کی ہے اسے ثابت کیجیے۔
ذرا سوچئے کہ نبی اکرمﷺ نے اپنے ہاتھوں سے قرآن کو نہیں لکھا۔ لکھنے والے اور جمع کرنے والے صحابہ ہی تھے اور صحابہ بھی معصوم نہ تھے۔ لہٰذا ان سے بھی خطا کے صدور کا امکان تھا۔ فما ہو جوابکم فھو جوابنا۔
بخاری میں بدعتی راویوں کا اشکال
منکرین حدیث کہتے ہیں کہ بخاری میں بدعتی راوی ہیں !لہٰذا بدعتی راویوں کی مرویات کو کیونکر قبول کیا جا سکتا ہے !
اس کا جواب یہ ہے کہ بدعات ایک درجے کی نہیں ہوتیں۔ اللہ تعالیٰ نے فرمایا:
(۴۹؍الحجرات: ۶)
’’ ایمان والو! اگر تمھارے پاس کوئی فاسق خبر لے کر آئے تو تحقیق کر لو۔ ‘‘
غور کریں کہ فاسق کے فسق کی وجہ سے جو بے اعتباری پیدا ہو سکتی تھی وہ خبر کی تحقیق کے بعد دُور کی جا سکتی ہے۔
۱: اگر راوی کی بدعت اس طرح ہو کہ اسے اسلام سے نکال دے تو ایسے بدعتی کی روایت مقبول نہیں کیونکہ قبول روایت کے لیے اسلام شرط ہے۔
۲: اگر راوی دین و شریعت کے معاملے میں دشمنی کا اظہار کرے اور مسلمانوں سے عناد رکھے اور خواہشات کی پیروی میں اسراف کرے نیز حق کی دلیلوں سے اعراض کرے جو اِس بات کی دلیل ہے کہ اس کے یہاں دینداری کم ہے۔ جیسے شراب نوشی، سود خوری وغیرہ تو ایسا راوی عادل نہیں، ایسے راوی کی روایت مقبول نہیں، کیونکہ قبول روایت کے لیے عدالت شرط ہے۔
۳: اگر راوی جھوٹ کو حلال جانے تو یا تو کافر ہے یا فاسق اور اگر معذوری بھی سمجھ لیں تو قبول روایت کے لیے صدق (سچائی) شرط ہے اور یہاں سچائی ناپید ہے، اس لئے ایسے راوی کی روایت مقبول نہیں۔
۴: ایسا بدعتی راوی کہ اہل علم کا اس کے سلسلے میں تردد موجود ہو، اہل علم کے نزدیک اسے کافر قرار دینا یا فاسق قرار دینا واضح نہ ہو سکے اور نہ اہل علم نے اسے عادل ہی قرار دیا ہو تو ایسے راوی کی روایت مردود ہے۔
۵: اگر بدعتی راوی اپنی بدعت کا داعی ہو اور اپنی بدعت کی نشر و اشاعت کرتا ہو اور اس کی دعوت کا تعلق ایسی بدعت سے ہو جس پر محدثین کا اتفاق ہو کہ وہ بدعت ہے تو ایسے راوی کی روایت مقبول نہیں۔
رہا وہ بدعتی جو اپنی بدعت کی طرف لوگوں کو دعوت نہیں دیتا اس کی دو شکلیں ہیں ؛ اگر اس کی عدالت ثابت ہو جائے تو اس کی روایت قبول کی جائے گی۔ لیکن اگر اس کی عدالت (عادل ہونا) ثابت نہ ہو تو اس کی روایت مردود ہو گی۔ یہ چند شرائط معلمی کی التنکیل میں موجود ہیں۔
٭٭٭
صحیح بخاری کی بعض احادیث پر اعتراضات کے جوابات
۱: حدثنا عبداللہ بن محمد قال حدثنی عبدالصمد قال حدثنی شعبۃ قال حدثنی ابو بکر بن حفص قال سمعت اباسلمۃ یقول: دخلت انا واخو عائشۃ علی عائشۃ فسالھا اخوھا عن غسل النبیﷺ فدعت بانائٍ نحو من صاعٍ فاغتسلت و افاضت علی راسھا و بیننا و بینہا حجاب۔
(بخاری، الغسل، الغسل بالصاع…ح: ۲۵۱)
’’عبداللہ بن محمد بیان کرتے ہیں کہ انھیں عبدالصمد نے بیان کیا، وہ فرماتے ہیں کہ ابو سلمہ نے فرمایا کہ میں اور حضرت عائشہ کے بھائی، حضرت عائشہ کے پاس گئے۔ ان کے بھائی نے ان سے دریافت کیا کہ رسول اللہﷺ کس طرح غسل کیا کرتے تھے ؟حضرت عائشہ نے پانی سے بھرا ہوا ایک برتن منگوایا جس سے آپ نے غسل کیا اور سرپر بھی پانی ڈالا، درمیان میں ایک پردہ لٹکایا ہوا تھا۔ ‘‘
سوال یہ ہے کہ آیا یہ دونوں حضرات اس پردے میں سے حضرت عائشہ r کو غسل کرتے ہوئے دیکھ رہے تھے ؟ جواب نفی میں ہے۔ غسل کی کیفیت بتانے کے لیے حضرت عائشہ r نے غسل نہیں کیا بلکہ انھوں نے پانی کی مقدار کا ذکر کیا تو ابو سلمہ اور دیگر نے تعجب کا اظہار کیا کہ اتنے پانی سے کیسے نہایا جا سکتا ہے تو حضرت عائشہ r نے بتایا کہ یہ بالکل ممکن ہے اور دیکھو اب میں نہانے کے لیے جا رہی ہوں اور اتنے ہی پانی سے نہاؤں گی اس کے بعد انھوں نے پردہ ڈالا اور غسل کیا اور یہ ثابت کر دیا کہ اتنے پانی سے نہانا ممکن ہے۔ اس مفہوم کی دلیل یہ ہے کہ امام بخاریؒ نے مذکورہ حدیث پر ’’الغسل بالصاع و نحوہ‘‘ کا باب باندھا ہے۔
امام بخاریؒ کی تبویب منکرین حدیث کی اس غلط فہمی کو رفع کرنے کے لیے کافی ہے۔ نیز غسل کے معنی صرف نہانے کے نہیں ہوتے بلکہ غسل کا ایک مطلب ’’نہانے کا پانی‘‘ بھی ہوتا ہے۔
۲: عن عامر بن سعد عن ابیہ قال امر رسول اللہ ﷺ بقتل الوزغ وسماہ فویسقا۔
(ابوداؤد، الادب، فی قتل الاوزاغ، ح: ۵۲۶۲)
’’عامر اپنے حضرت سعد سے روایت کرتے ہیں کہ انھوں نے فرمایا کہ رسول اللہﷺ نے چھپکلی کے مارنے کا حکم دیا اور اسے فاسق کہا۔ ‘‘
چھپکلی کے قتل کا یہ سبب نہیں کہ وہ حضرت ابراہیمؑ کی آگ پر پھونک مار رہی تھی۔ مذکورہ بالا حدیث سے اس کا فویسق (زہریلا اور موذی) ہونا بتایا گیا ہے۔ نیز بعض جانور فطرتاً شریف ہوتے ہیں اور بعض فطرتاً بد طینت ہوتے ہیں۔ جیسے بچھو اور چھپکلی وغیرہ… تو ابراہیمؑ کی آگ میں پھونک مارنا اس کے خبثِ باطن کو ظاہر کرتا ہے۔
یہ بھی کہا جا سکتا ہے کہ اللہ تعالیٰ بہتر جانتا ہے کہ چھپکلی کیسے پھونک مار رہی تھی کیونکہ اللہ تعالیٰ کے علم میں وہ بات ہے جو ہمارے علم میں نہیں ہے۔ ویسے بھی قرآن سے یہ ثابت ہے کہ کائنات کی ہر چیز اللہ تعالیٰ کی تسبیح بیان کرتی ہے لیکن وہ تسبیح کیسے بیان کر رہی ہے ؟ ہماری سمجھ میں نہیں آ رہا ہے کہ چھپکلی ایک برے کام میں مدد کیوں کر رہی تھی؟ اللہ تعالیٰ ہی بہتر جانتا ہے۔
۳: عن عائشۃ جأت سہلۃ بنت سہیل الی النبیﷺ فقالت یارسول اللہ! انّی اری فی وجہ ابی حذیفۃ من دخول سالم۔ وھو حلیفہ۔ فقال النبی ﷺ ((اِرْضِعِیْہِ)) قالت: وکیف اُرضعہ وھو رجل کبیر؟ فتبسم رسول اللہﷺ وقال ((قَدْ عَلِمْتُ اَنَّہُ رَجُلٌ کَبِیْرٌ۔ ))
(مسلم، الرضاع، رضاعۃ الکبیر، ح: ۱۴۵۳)
’’حضرت عائشہ فرماتی ہیں کہ سہلہ بنت سہیل نبیﷺ کے پاس آئیں اور کہا کہ سالم جب گھر میں داخل ہوتے ہیں تو میں ابو حذیفہ کے چہرے پر ناگواری کے آثار دیکھتی ہوں تو نبیﷺ نے فرمایا: تو سالم کو اپنا دودھ پلا دے۔ کہنے لگیں: میں انھیں کیسے دودھ پلا دوں ؟ وہ بچے نہیں ہیں بلکہ بڑی عمر کے آدمی ہیں تو نبیﷺ مسکرائے اور فرمایا: مجھے معلوم ہے کہ وہ جوان ہیں۔ ‘‘
مذکورہ حدیث سے معلوم ہوا کہ ابو حذیفہ کی بیوی سہلہ نے نوجوان سالم کو اپنا دودھ پلایا۔
جواب اس کا یہ ہے کہ اسلام میں حرجِ شدید کا لحاظ کیا گیا ہے جیسے کہ ایام ماہواری میں عورت کی نماز معاف ہے جبکہ نماز جنگ میں بھی معاف نہیں۔ سالم چونکہ بچپن سے ابو حذیفہ کے گھر آتے جاتے تھے اور سودا سلف بھی لے آتے تھے۔ گھر میں اور کوئی نہ تھا۔ لہٰذا مجبوری کی وجہ سے ایسا کیا گیا، یہ ان کے لیے خاص تھا۔
بعض کہتے ہیں کہ یہ حدیث منسوخ ہے۔ نیز اس حدیث سے یہ پتا نہیں چلتا کہ سہلہ نے سالم کو اس طرح اپنا دودھ پلایا جیسے بچے کو پلایا جاتا ہے۔ ہو سکتا ہے کہ کسی برتن میں دودھ نکال کر پلایا گیا ہو۔
عذابِ قبر
منکرین حدیث کا ایک اعتراض یہ ہے کہ اگر عذاب قبر کو مان لیا جائے تو تین زندگیاں اور تین موتیں لازم آتی ہیں جبکہ قرآن میں صرف دو زندگیوں اور دو موتوں کا تذکرہ ہے۔ جیسا کہ اللہ تعالیٰ نے فرمایا: (۴۰؍المؤمن: ۱۱)
’’وہ کہیں گے: ہمارے رب!تُو نے ہمیں دو بار موت دی اور دو بار زندگی دی۔ ‘‘
جواب یہ ہے کہ قرآن میں کئی واقعات ہیں جن سے پتا چلتا ہے کہ مردے زندہ ہو گئے۔ جیسے کہ حضرت عیسیٰؑ کے ہاتھوں باذن اللہ مردوں کا زندہ ہونا اور سورۃالبقرۃ میں حضرت عزیرؑ اور ان کے گدھے کا زندہ ہونا اور چار پرندوں کا زندہ ہونا…تو کیا یہ تیسری زندگی نہیں ہے ؟
ہاں یہ صحیح ہے کہ قرآن میں یہ ہے کہ قیامت سے پہلے سب لوگوں کو نہیں اٹھایا جائے گا اور نہ کوئی مسلمان اس کا عقیدہ رکھتا ہے۔ نیز اہل قبور کے لیے دنیا کی معروف زندگی اور موت کی معروف بے حسی کے درمیان کسی درجے کا احساسِ زندگی تسلیم کر لیا جائے تو کیا حرج ہے ؟ 1
________________________________
1 غور طلب بات یہ بھی ہے کہ عذابِ قبر مردے کو ہوتا ہے زندہ انسان کو نہیں، کوئی بھی صحیح العقیدہ مسلمان اس بات کا قائل نہیں کہ عذابِ قبر مردے کی بجائے زندہ انسان کو ہوتا ہے لہٰذا جب یہ کسی کا عقیدہ ہی نہیں کہ عذابِ قبر زندہ کو ہوتا ہے تو پھر یہ کہنا ہی فضول ہے کہ عذابِ قبر سے تیسری زندگی لازم آتی ہے۔ تفصیل کے لیے دیکھیے راقم الحروف کی اس موضوع پر لکھی گئی کتب: عذابِ قبر، منکرین عذابِ قبر کے اعتراضات کے مدلل اور مسکت جوابات؛ عذابِ قبر، قرآن کی روشنی میں ؛المسندفی عذاب القبر(محمد ارشد کمال)
ملحوظہ: … عذاب قبر نہ صرف یہ کہ احادیث سے ثابت ہے بلکہ قرآن سے بھی اس کا ثبوت ملتا ہے، عذابِ قبر کے قرآنی ثبوت کے لیے ان آیات کا مطالعہ کیجیے: سورۃ ابرھیم: ۲۷؛ طہ: ۱۲۴۔ ۱۲۶؛ الانعام: ۹۳؛ الانفال: ۵۰۔ ۵۱؛محمد: ۲۷؛المؤمن: ۴۵۔ ۴۶؛نوح: ۲۵؛التوبۃ: ۱۰۱؛التکاثر: ۱۔ ۴؛ الواقعۃ: ۸۳۔ ۹۶؛النحل: ۲۸۔ ۳۲(شہبازحسن)
ثبوت اس آیت میں ہے:
(۳۶؍یٰسٓ: ۵۲) ’’انھوں نے کہا: ہائے ! ہمیں ہمارے مرقد سے کس نے اٹھایا۔ ‘‘
رقود نیند کو اور مرقد خوابگاہ کو کہتے ہیں۔ پتا چلا کہ قبر میں مردے کی کیفیت ایسی ہوتی ہے جیسے سونے والے کی۔ اس میں زندگی کی پوری حسیت اور موت کی مکمل بے حسی طاری نہیں ہوتی بلکہ بین بین کی کیفیت ہوتی ہے۔
اس بحث میں ایک ضمنی سوال یہ بھی ہے کہ قیامت کے وقوع سے پہلے بدلہ دیا جانا انصاف کے خلاف ہے !
اس کا جواب یہ ہے کہ اگر قیامت سے پہلے کوئی بدلہ دیا جانا تسلیم نہ کیا جائے تو سوال پیدا ہوتا ہے کہ اللہ تعالیٰ نے قیامت سے پہلے دنیا میں قوموں کو ان کے برے اعمال کی سزا کیوں دی؟
حدیث ثلاث کذبات
منکرین حدیث کا اعتراض یہ بھی ہے کہ حضرت ابراہیمؑ کو اللہ تعالیٰ نے قرآن میں صدیق کہا ہے اور صحیح بخاری میں ( ح: ۵۰۸۴) ابو ہریرہ ؓ سے مروی ہے:
((لَمْ یَکْذِبْ اِبْرَاہِیْمُ اِلَّا ثَلَاثَ کَذَبَاتٍ))
’’حضرت ابراہیم نے صرف تین جھوٹ بولے۔ ‘‘
در حقیقت اسے توریہ کہتے ہیں یعنی ایسا کلام جو مجازاً کذب(جھوٹ) ہوتا ہے مگر حقیقت میں سچ ہوتا ہے۔ ویسے دیکھا جائے تو ابراہیمؑ کے ایسے جھوٹ کا تذکرہ خود قرآن میں بھی ہے:
(۳۷؍الصّٰفّٰت: ۸۹) ’’تو انھوں نے کہا: میں بیمار ہوں۔ ‘‘
ایک تو یہ کہ آپ بیمار نہیں تھے مگر آپ نے کہا کہ میں بیمار ہوں۔
دوسرایہ کہ آپ نے خود بتوں کو توڑ کر بڑے بت کا نام لے دیا۔
(۲۱؍الانبیاء: ۶۳)
’’آپ نے فرمایا کہ نہیں بلکہ ان کے اس بڑے نے یہ کیا ہے۔ ‘‘
تیسرایہ کہ آپ نے تارہ، چاند اور سورج کو دیکھ کر انھیں اپنا رب کہا۔
(۶؍الانعام: ۷۷۔ ۷۹)
کیا ابراہیمؑ کا انھیں رب کہنا سچ تھا یا جھوٹ؟
اب جو توجیہ منکرین حدیث ان آیات کی کریں وہی اسی قسم کی احادیث کی سمجھ لیں۔
در حقیقت حدیث میں حقیقی جھوٹ نہیں بلکہ مجازی جھوٹ کا تذکرہ ہے جسے توریہ کہا جاتا ہے۔ جس میں ظاہری کلام کی صورت کذب کی ہوتی ہے مگراس پر مواخذہ نہیں ہوتا لیکن بڑے لوگوں کو اس سے شرم آتی ہے۔
حدیث زنائے قردۃ
امام بخاریؒ نے صحیح بخاری میں کتاب مناقب الانصار کے باب القسامۃ فی الجاہلیۃ(ح: ۳۸۴۹) میں اپنے استاد نعیم بن حمادؒ سے اس طرح روایت کیا ہے:
عن عمرو بن میمون قال رایت فی الجاھلیۃ قردۃ اجتمع علیھا قردۃ قد زنت فرجموھا فرجمتھا معھم۔
’’عمرو بن میمون کہتے ہیں کہ جاہلیت میں مَیں نے دیکھا کہ ایک بندریا جس نے زنا کیا تھا دوسرے بندروں نے اکٹھے ہو کر اسے سنگسار کیا، میں نے بھی ان کے ساتھ اس بندریا کو سنگسار کیا۔ ‘‘
منکرین حدیث اس حدیث کو بھی اپنے اعتراض کا موضوع بناتے ہیں اور حدیث کا مذاق اڑاتے ہوئے کہتے ہیں کہ کیا بندروں کے یہاں بھی نکاح و طلاق اور حدود و تعزیرات کا نظام لاگو ہے ؟
پہلا جواب تو یہ ہے کہ بندروں کی شکل میں وہ جن تھے اور وہ بھی شریعت کے مکلف ہیں۔ تورات میں رجم کا حکم تھا اور نص قرآنی سے ثابت ہے کہ جنوں کی ایک جماعت شریعت موسوی کی پابند تھی۔ (دیکھیے الاحقاف: ۲۶)
دوسرا جواب یہ ہے کہ اگر بندروں نے کسی بندریا کو اُس کی آوارگی پر پتھروں سے ہلاک کر دیا تو اللہ تعالیٰ کی مخلوقات میں یہ کون سی عجیب بات ہو گئی جسے عقل و مشاہدہ قبول نہیں کر سکتے۔ جبکہ ماہر عمرانیات کی تصریحات موجود ہیں کہ بندر کے جسم کے ساتھ ساتھ اس کی سوچ بھی انسانوں سے مشابہت رکھتی ہے۔ جانوروں میں غیرت کا پایا جانا ایک تسلیم شدہ حقیقت ہے، لہٰذا اُنھیں بھی غیرت آتی ہے۔
اس واقعہ میں نصیحت یہ ہے کہ انسان کے اندر غیرت ہونی چاہئے کیوں کہ اس معاملے میں جانور بھی پیچھے نہیں ہیں اور سزائے رجم فطری سزا ہے کہ ایک حیوان اپنی نفسیاتی پاکیزگی کے لیے رجم کر سکتا ہے تو کیا انسان کے لیے یہ سزا نامناسب ہے ؟
تیسرا جواب یہ ہے کہ امام بخاریؒ نے اس واقعہ کا ذکر حیوان کو مکلف ٹھہرانے کے لیے نہیں کیا بلکہ یہ ثابت کرنے کے لیے کیا ہے کہ عمرو بن میمون مخضرم تابعی ہیں۔ اس کی تائید اس بات سے ہوتی ہے کہ امام بخاریؒ نے زیر بحث روایت کو التاریخ الکبیر میں عمرو بن میمون کے ترجمے کے تحت ذکر کیا ہے اور اہل فن اس سے بخوبی واقف ہیں کہ تراجم کی کتابوں میں احادیث و روایات کے ذکر سے ترجمہ ہی کے متعلق کوئی اطلاع بہم پہچانا مقصود ہوتا ہے۔
(تفصیل کے لیے دیکھیے ہماری کتاب مقاصد تراجم ابو ابِ بخاری)
نبیﷺ پر جادو اور اس کی نوعیت
حدیث سحر النبیﷺ کی بابت معروض یہ ہے کہ یہ واقعہ صحیح بخاری میں منقول ہے۔ لہٰذا اِس کا انکار قرآن کا انکار ہے کیونکہ قرآن میں فرمایا گیا ہے:
(۱۰؍یونس: ۱۰۷)
’’اگر اللہ آپ کو کوئی تکلیف پہنچائے تو سوائے اس کے، کوئی اسے دُور کرنے والا نہیں ہے۔ ‘‘
آیت مذکورہ سے نبی اکرمﷺ پر ضرر کے طاری ہونے کا امکان ثابت ہوتا ہے اور سحر بھی ایک ضرر ہے۔ چنانچہ سحر کے ضرر ہونے کی دلیل خود قرآن میں ہے۔ ارشاد باری تعالیٰ ہے:
(۲؍البقرۃ: ۱۰۲)
’’اور یہ (جادوگر لوگ) اس (جادو) کے ذریعے ضرر نہیں پہنچا سکتے مگر اللہ کے حکم سے۔ ‘‘
آیت کے دونوں ٹکڑے بتا رہے ہیں کہ سحر ایک ضرر ہے۔ ہاں اتنا ضرور ہے کہ سحر کئی طرح کا ہوتا ہے۔ ایک تو وہ جو عقل و تمیز اور قلب پر اثر کرتا ہے۔ دوسرا اُس کا اثر ظاہر اعضائے جسم پر ہوتا ہے پس نبی اکرمﷺ پر جو سحر ہوا وہ دوسری قسم کا تھا۔ چنانچہ قاضی عیاض نے فرمایا:
ان السحر انما تسلط علی ظاہرہ و جوارحہ لا علی قلبہ و اعتقادہ و عقلہ۔ (الشفا۲؍۱۸۷)
’’جادو کا اثر آپ(ﷺ ) کے ظاہر اعضائے بدن پر ہوا تھا۔ نہ کہ آپ کے دل، اعتقاد اور عقل پر۔ ‘‘
معلوم ہوا کہ سحر ایک مرض تھا، جس طرح اور امراض میں نبی اکرمﷺ مبتلا ہوئے۔ سر میں درد ہوا، بخار آیا، زہر کا اثر ہوا، اسی طرح ایک بار مرضِ سحر میں بھی مبتلا ہوئے اور یہ سب لوازمات بشریہ میں سے ہیں۔
علامہ ابن القیمؒ زادالمعاد میں لکھتے ہیں:
قد انکر ھذا طائفۃ من الناس وقالوا: لایجوز ھذا علیہ وظنّوہ نقصا و عیبا ولیس الامر کما زعموا، بل ہو من جنس ما کان یعتریہ ﷺ من الاسقام والاوجاع وھو مرض من الامراض، واصابتہ بہ کاصابۃ بالسمِّ لافرق بینھما… قال القاضی عیاض: والسحر مرض من الامراض وعارض من العلل یجوز علیہ ﷺ کانواع الامراض مما لاینکر ولا یقدح فی نبوتہ۔ (زادالمعاد۳؍۷۶۷)
’’لوگوں کی ایک جماعت نے اس واقعہ کا انکار کیا ہے اور کہا ہے کہ نبیﷺ پر جادو کا تسلیم کرنا جائز نہیں۔ اسے یہ لوگ نقص اور عیب سمجھتے ہیں۔ (جو ایک نبی کی شان سے بعید ہے ) حالانکہ معاملہ ایسا نہیں ہے جیسا انھوں نے سمجھا ہے بلکہ وہ( سحر) ان امراض و بیماریوں اور تکلیفوں کی جنس سے ہے جو نبیﷺ کو پیش آئیں۔ جس طرح آپﷺ پر زہر کا اثر ہوا اسی طرح سحر کا بھی ہوا۔ ان دونوں میں کوئی فرق نہیں … قاضی عیاض فرماتے ہیں: سحر ایک مرض ہے اور دیگر امراض کی طرح اس کا نبیﷺ پر اثر کرنا جائز ہے جس کا انکار نہیں کیا جا سکتا۔ اس سے آپﷺ کی نبوت پر کوئی حرف نہیں آتا۔ ‘‘
اور اس سحر کا مرض ہونا خود حدیث بخاری سے ثابت ہے، چنانچہ صحیح بخاری میں ہے کہ دو فرشتوں میں سے ایک نے پوچھا:
((مَا وَجَعُ الرَّجُلِ؟ قَالَ: مَطْبُوْبٌ)) یعنی اس شخص کو کیا بیماری ہے ؟
تو دوسرے نے کہا: ((مَطْبُوْبٌ)) (بخاری، الطب، السحر، ح: ۵۷۶۳)
’’ان پر جادو ہوا ہے۔ ‘‘
مختار الصحاح میں ہے:
الوجع المرض۔ طب لفظ لغات اضداد میں سے ہے، اس کے معنی داء اور دوا دونوں کے ہیں اور بمعنی جادو بھی آتا ہے۔ پس معنی ہوئے کہ انھیں سحر کی بیماری ہے۔ آخری روایت میں آتا ہے کہ نبی اکرمﷺ نے فرمایا:
(( اَمَّا اَنَا فَقَدْ شَفَانِی اللّٰہُ))
(بخاری، بدأ الخلق، صفۃ ابلیس، ح: ۳۲۶۸)
’’ اللہ نے مجھے شفا دے دی۔ ‘‘
اور ظاہر ہے کہ شفا مرض ہی سے ہوتی ہے کیونکہ مرض کی ضد شفا ہے۔ ظاہر ہے کہ مرض سے عصمت اور امور تبلیغی پر کوئی اثر، نقصان وغیرہ کا واقع نہیں ہوتا جیسے نیند یا بخار کی غفلت یا نسیان عارضی کا عصمت پر اور امور تبلیغی پر کوئی اثر نہیں ہوتا اسی طرح کا سحر بھی ہے۔
مسحور:
نبی اکرمﷺ کے حق میں جو مسحور کا لفظ اس آیت (۲۵؍الفرقان: ۸) (تم صرف ایک مسحور آدمی کی اتباع کر رہے ہو)میں آیا ہے۔ چونکہ نبی اکرمﷺ پر سحر تسلیم کرنے سے کفار کے قول کی تصدیق ہوتی ہے۔
سوالِ اول کی دو شقیں ہیں:
۱: لفظ مسحور کی تحقیق جو قرآن میں وارد ہوا ہے۔
۲: حقیقت سحر النبی اور اس کا اثر۔
پس واضح ہو کہ قرآن مجید میں نبی اکرمﷺ کی بابت مقولہ کفار دو مقامات( بنی اسراء یل، الفرقان) پر منقول ہے۔
میری تحقیق اس مسئلہ کے متعلق یہ ہے کہ قرآن مجید عرب کے محاورے میں نازل ہوا ہے اور عرب العرباء کبھی اسم مفعول کے لیے اسم فاعل کا لفظ بولتے ہیں جیسا کہ خود قرآن میں ہے۔ عیشۃ راضیۃ بمعنی مرضیۃ۔ مائدۃ بمعنی ممدوء ۃ
اسی طرح کبھی اسم فاعل کے لیے اسم مفعول کا لفظ استعمال کرتے ہیں جیسے ملک مرطوب (تری والا ملک) مکان مھول (خوف دلانے والی جگہ) جاریۃ مغنوجۃ (ناز کرنے والی لڑکی)
خود قرآن میں اس کی مثال (۱۷؍بنی اسراء یل: ۴۵) ہے:
قال الاخفش: المستور ھھنا بمعنی الساتر فان الفاعل قد تجیء بلفظ المفعول کما یقال انک لمشؤم علینا و میمون وانما ہو شائم و یامن۔
اخفش کہتے ہیں کہ مستور سے یہاں ساتر(ڈھانپنے والا)مراد ہے، اسم فاعل کبھی مفعول کے معنی میں استعمال ہوتا ہے، جیسے مشؤم شائم (نحوست والا) کے معنی میں جبکہ میمون یأمن (برکت والا) کے معنی میں استعمال ہوتا ہے۔
اسی طرح ہر دو مقام پر مسحور بمعنی ساحر ہے اور اس پر چند دلیلیں ہیں:
۱: کفار مکہ عام طور سے نبی اکرمﷺ کو ساحر کہتے تھے نہ کہ مسحور، سورۃ یونس میں ان کا مقولہ نبی اکرمﷺ کی نسبت (آیت۲) منقول ہے اور سورۃص میں (آیت۴) ہے۔ پس بفحوائے تفسیر کلام اللہ اقرب الی الصواب (تفسیر کبیر جلد۳) دونوں جگہوں میں مسحور بمعنی ساحر ہے۔
۲: سورۃ بنی اسراء یل میں موسیٰؑ کی بابت بھی فرعون کا مقولہ یوں منقول ہے:
(آیت: ۱۰۱)
’’یقیناً میں تو تجھے اے موسیٰ!جادو زدہ سمجھتا ہوں۔ ‘‘
حالانکہ سارے قرآن میں فرعون اور اس کی قوم کا مقولہ جو منقول ہے وہ یہ ہے کہ وہ موسیٰ کو ساحر کہتے تھے۔ سورۃالاعراف و سورۃالشعراء میں آیا ہے۔ (دیکھیے سورۃالاعراف: ۱۰۹؛الشعراء: ۳۴)
سورۃ المؤمن میں (آیت۲۴) آیا ہے۔
سورۃالذاریٰت میں (آیت۳۹) آیا ہے۔
سورۃ الزخرف میں (آیت۴۹)منقول ہے۔
سورۃ طہٰ میں (آیت۵۷) اور (آیت۶۳) آیا ہے۔
سورۃ طہٰ اور شعراء میں (طہ: ۷۱؛ الشعراء: ۴۹) وارد ہے۔
پس جب فرعون اور اس کی قوم کے لوگ موسیٰؑ کو ساحر کہتے تھے تو سورۃ بنی اسراء یل میں فرعون کے مقولہ منقولہ میں مسحور کو ساحر کے معنی میں لینا ہو گا۔ اسی طرح نبی اکرمﷺ کی بابت کفار کا مقولہ جو (۱۷: ۴۵) ہے۔ یہاں بھی مسحور کو ساحر کے معنی میں ماننا پڑے گا۔ فراء نحوی کا بھی یہی موقف ہے کہ یہاں مسحور بمعنی ساحر ہے۔
تفسیر کبیر میں ہے کہ فراء کہتے ہیں:
ان المسحور بمعنی الساحر کالمشؤم و المیمون۔
’’ مسحور ساحر کے معنیٰ میں ہے جیسے مشؤم اور میمون کے الفاظ ہیں۔ ‘‘
پس جب مسحور بمعنی ساحر ہوا تو حدیث متفق علیہ (نبی اکرمﷺ پر جادو کیا گیا) اس آیت کے مخالف نہیں ہوئی اور نہ کوئی ظلم و کفر لازم آیا اور اگر کوئی صاحب محاورہ عرب سے نا آشنا ہونے کی وجہ سے ان تینوں دلیلوں کو ماننے پر آمادہ نہ ہوں تو کم سے کم انھیں اپنے فہمیدہ معنی کی اصلاح کر لینی چاہئے اور وہ یہ ہے کہ مسحور کے معنی ان مقامات میں (جادو کیا گیا) نہیں ہے بلکہ ’’ جادو دیا گیا ‘‘یعنی کفار نے کہا کہ تم ایسے شخص کی پیروی کرو گے جسے جادو کا علم دیا گیا ہے۔ یعنی وہ ساحر ہے۔ چنانچہ مشہور مفسر علامہ ابن جریر طبریؒ نے یہی معنی مراد لئے ہیں۔ ابن جریر طبری نے کہا:
معناہ اُعطیت علم السحر فھذہ العجائب التی تاتی بھا من ذلک السحر۔
’’ مسحور کے معنی یہ ہیں تو جادو دیا گیا ہے۔ پس یہ عجائبات (معجزات) اسی جادو کا نتیجہ ہیں۔ ‘‘
۳: نیز کفار نے نبی اکرمﷺ کو بشر بھی کہا ہے:
(۱۷؍بنی اسراء یل: ۹۴)
’’انھوں نے کہا: کیا اللہ نے ایک بشر کو رسول بنا کر بھیجا ہے۔ ‘‘
(۶۴؍التغابن: ۶)
’’تو اُنھوں نے کہا: کیا بشر ہماری راہنمائی کریں گے ! ‘‘
لہٰذا آیت (۱۸؍الکھف: ۱۱۰) (فرما دیجیے کہ مَیں تم جیسا ایک بشر ہی ہوں ) اور حدیث ((اِنَّمَا اَنَا بَشَرٌ اَنْسیٰ کَمَا تَنْسَوْنَ)) (مسلم، المساجد، السھو فی الصلاۃ… ح: ۵۷۲ )(مَیں تو ایک بشر ہوں جس طرح تم بھول جاتے ہو مَیں بھی بھول جاتا ہوں )سے آپﷺ کا بشر ہونا ثابت ہوتا ہے۔ اس سے چونکہ کفار کے قول کی تائید ہوتی ہے۔ لہٰذا احادیث کے ساتھ ان آیات کو بھی نہیں ماننا چاہیے !
۴: کفار نے نبی اکرمﷺ کو رسول بھی کہا:
(۱۷؍بنی اسراء یل: ۹۴)
’’اُنھوں نے کہا: کیا اللہ نے ایک بشر کو رسول بنا کر بھیجا ہے۔ ‘‘
(۲۵؍الفرقان: ۷)
’’اور اُنھوں نے کہا: اس رسول کو کیا ہے کہ کھانا کھاتا ہے اور بازاروں میں چلتا ہے۔ ‘‘
آیت (۴۸؍الفتح: ۲۹) (محمد اللہ کے رسول ہیں )اور حدیث ((اَشْھَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُہُ وَ رَسُوْلُہُ)) (بخاری، الاذان، التشھد فی الاٰخرۃ … ح: ۸۳۱) (میں گواہی دیتا ہوں کہ محمد اللہ کے بندے اور رسول ہیں)سے آپﷺ کا رسول ہونا ثابت ہوتا ہے، اس سے چونکہ کفار کے قول سے اتفاق ہو جاتا ہے۔ لہٰذا اِس آیت اور حدیث کو تسلیم نہیں کیا جائے گا!
۵: کفار نے نبی اکرمﷺ کے بارے میں کہا کہ وہ کھانا کھاتے ہیں تو اللہ تعالیٰ ان سب با توں پر فرماتا ہے:
(۲۵؍الفرقان: ۹)
’’دیکھیے اُنھوں نے آپ کے لیے کیسی مثالیں بیان کی ہیں، تو وہ گمراہ ہو گئے، پس اب وہ کوئی راستہ نہیں پا سکتے۔ ‘‘
لہٰذا آیت (۵؍المائدۃ: ۷۵) (وہ دونوں کھانا کھاتے تھے )اور حدیث عن ابی ایوب کان رسول اللہﷺ اذا اُتی بطعام اکل منہ (مسلم، الاشربۃ، اباحۃ اکل الثوم…ح: ۲۰۵۳)(ابوایوب سے مروی ہے کہ اللہ کے رسولﷺ کے پاس کھانا لایا گیا تو آپ نے تناول کیا) سے آپﷺ کا کھانا کھانا ثابت ہے۔ اس سے چونکہ کفار کے قول کی تصدیق ہوتی ہے۔ جسے اللہ تعالیٰ نے ضلالت قرار دیا ہے، لہٰذا یہ آیت اور حدیث ناقابل تسلیم ہیں ! ورنہ پھر تو الزامِ کفار کو غلط نہیں کہا جا سکے گا۔
٭٭٭
نبیﷺ پر جادو کو قرآن کے خلاف قرار دینے کی مغالطہ انگیزی (از شہباز حسن)
نبی اکرمﷺ پر جن احادیث میں جادو کیے جانے کا بیان ہے۔ انھیں منکرین حدیث خلافِ قرآن کہہ کر بہت اچھالتے ہیں۔ اس پر کبھی ’’اصل بات تو وہ ہے جو قرآن کے خلاف نہ ہو‘ کا عنوان قائم کرتے ہیں اور کبھی ’آپﷺ پر جادو ہونے کے سلسلے میں بخاری کی تفصیل اور قرآن کی تردید‘ کی سرخی جماتے ہیں۔ اور یہ باور کروانے کی کوشش کرتے ہیں کہ ہم نے مخالفین کو لاجواب کر دیا ہے لہٰذا وہ ماننے پر مجبور ہو گئے ہیں جیسا کہ اس عنوان سے ظاہر ہے: قرآن کی بات اگر دلائل و براہین سے پیش کی جائے تو پھر وہ تو چپک جاتی ہے۔
(مطالب الفرقان فی دروس القرآن (سورۃ بنی اسراء یل) ص: ۲۳۲)
(۱۷؍بنی اسراء یل: ۴۷) کی وضاحت میں اس بات پر منکرین حدیث بہت زور دیتے ہیں کہ ’’کفار کا قول ہے ‘‘ ’’قرآن خود یہ بتا رہا ہے کہ کفار کا قول تھا‘‘ ’’قرآن کی اس کی نفی کر رہا ہے یہاں یہ کفار کا قول بتا رہا ہے۔ ‘‘ کفار کا حضورﷺ کے خلاف یہ قول ہے کہ رجلاً مسہورا(۱۷؍بنی اسراء یل: ۴۷) ہے۔ ‘‘ وغیرہ۔ (ایضاً ص: ۲۳۲۔ ۲۳۳)
جس سے وہ یہ باور کروانا چاہتے ہیں کہ قول کفار کے مطابق آپ رجل مسحور تھے جبکہ حدیث میں بھی آپ کو رجل مسحور بتایا گیا ہے تو اس طرح تو یہ کفار کے قول کی تصدیق یا موافقت ہوئی۔ غلام احمد پرویز لوگوں سے دریافت کرتے ہیں:
’’آپ کو معلوم ہے عزیزان! کہ آپ کے ہاں کا عقیدہ کیا ہے اور کہاں سے وہ آیا ہوا ہے۔ بخاری شریف میں حضورؐ کے متعلق یہ روایت ہے کہ رسول اللہﷺ پر معاذ اللہ ایک یہودی نے جادو کر دیا تھا۔ آپ اس جادو کے اثر میں آ گئے تھے اور کیفیت یہ تھی کہ آپ کو یاد ہی نہیں رہتا تھا کہ میں نے فلاں کام کیا ہے یا نہیں کیا۔ حتیٰ کہ یہ بھی یاد نہیں کہ میں نے نماز بھی پڑھ لی یا نہیں۔ ’’اس پر کسی نے جادو کر دیا ہے ‘‘ قرآن اس کی نفی کر رہا ہے۔ یہاں پہ کفار کا قول بتا رہا ہے۔ عزیزانِ من ! آپ کی معتبر ترین کتاب بخاری کی ہے۔ اس میں یہ چیز ہے کہ رسولﷺ کے اوپر کسی یہودی نے جادو کر دیا تھا اور بڑی لمبی تفصیل ہے کہ جادو کیسے کر دیا تھا، کس طرح سے آپ کی یہ کیفیت ہو گئی تھی آپ رجلاً مسہورا معاذ اللہ! بن گئے تھے۔ پھر کس طرح سے یہ پتا لگایا، کس طرح سے لوگوں کو وہاں بھیجا یہاں وہ تعویذ کالا جادو کیا ہوا کنویں میں سے نکالا، پھر اس کا اثر زائل ہوا۔ یہ ساری تفصیل دی ہوئی ہے۔ یہاں قرآن یہ کہتا ہے کہ کفار کا حضورﷺ کے خلاف یہ قول ہے کہ وہ رجلاً مسہورا ہے اور یہ کالا جادو لگائے ہوئے چلے آ رہے ہیں۔ ‘‘(ایضاً)
حضورﷺ پر جادو کیے جانے کے سلسلے میں پرویز کسی بھی قسم کی مفسرین کی پیش کردہ Justification ماننے کے لیے تیار نہیں۔ وہ اس حدیث کا انکار کیوں کرتے ہیں ! اس کے بارے میں ان کا کہنا ہے:
’’اس سے اس لیے انکار ہے کہ اول تو بہر حال عقل و بصیرت کی بناء پر یہ چیز آ جاتی ہے۔ عقیدت و احترام کو تو چھوڑیے، عزیزانِ من! خالص اس بناء پر یہ لیجیے کہ جو شخص دنیا کے اندر اتنا عظیم انقلاب پیدا کرتا ہے، لاکھوں انسانوں کے دل کے اندر اور پھر باہر کی دنیا کے اندر بھی اتنا عظیم انقلاب پیدا کرتا ہے، اس کی کیفیت یہ ہے۔ جادو کا مارا ہوا اِنسان خود تو وہ کسی اور کے لیے یہ کچھ کرنا ایک طرف رہا، اپنے لیے بھی کچھ نہیں کر سکتا۔ جسے یہ بھی یاد نہ رہا ہو کہ میں نے نماز بھی پڑھ لی یا نہیں، وہ اتنی عظیم مملکت کا بھی انتظام کر لے گا؟ کتنے عظیم انسانوں کے قلب و نگاہ کی دنیا کو بدل کے رکھ دے گا۔ کیا وہ رجلاً مسہورا ہو گا؟ معاذ اللہ! نہیں، قطعاً نہیں۔ ‘‘(ایضاً ص: ۲۳۳)
’’دلائل و براہین‘‘ کی بات کرتے ہوئے پرویز صاحب گویا ہوئے:
میری تو سندیہ ہوتی ہے کہ کیا قرآن کریم یہ کچھ کہتا ہے یا یہ کفار مخالفین آپ کے خلاف آ کر اس قسم کی کفر کی باتیں کرتے تھے کہ یہ رجلاً مسہورا ہے ؟ یہ ان پہ جادو کر دیا؟ قرآن خود یہ بتا رہا ہے کہ کفار کا قول تھا۔ آپ ہم سے کہتے ہیں کہ مانیے کہ ہاں آپ رجلاً مسہورا تھے اس پر کوئی کیا کرے۔ یہ کیا بات ہوئی کہ نہ کوئی دلیل ہے، نہ کوئی برہان ہے، نہ محفوظ بات کو رد کر سکتے ہیں۔ (مطالب الفرقان فی دروس القرآن (سورۃ بنی اسراء یل) ص: ۲۳۳)
آگے چل کر پرویز پوچھتے ہیں: اس پر بخاری کی اس حدیث کو کوئی کیا کرے۔ (ایضاً ص: ۲۳۴)
احمد مصطفی مراغی بھی حضورﷺ پر سحر کے اثرات کی نفی اس بنیاد پر کرتے ہیں کہ اگر ایسا تسلیم کر لیا جائے تو مشرکین کا قول (۱۷: ۴۷) درست ثابت ہوتا ہے۔ (تفسیر المراغی: جزء ۳۰ ص: ۲۶۸)
سید قطب نے اس سلسلے کی احادیث کو اِس لیے بھی ماننے سے انکار کر دیا ہے کہ ھذہ الروایات تخالف اصل العصمۃ النبویۃ فی الفعل والتبلیغ ’’یہ روایات فعل وتبلیغ میں عصمت نبوت کے منافی ہیں۔ ‘‘(سید قطب: ۱۰؍ ۲۹۴، مطبعۃ عیسی البابی الحلبی، مصر)
حقیقت یہ ہے کہ نبی اکرمﷺ پر جادو کیے جانے کے بارے میں بہت سی احادیث ہیں۔ یہ احادیث صحیح بخاری، مسلم، سنن ابن ماجہ اور مسند احمد وغیرہ کتب حدیث میں موجود ہیں۔ صحیح بخاری میں یہ حدیث کئی مقامات پر آئی ہے۔ ام المومنین حضرت عائشہ r بیان کرتی ہیں:
رسول اللہﷺ پر جادو کیا گیا اور کیفیت یہ ہوئی کہ نبیﷺ سمجھنے لگے کہ فلاں کام آپ نے کر لیا ہے حالانکہ وہ کام آپ نے نہیں کیا تھا اور نبیﷺ نے اپنے رب سے دعا کی تھی، پھر آپ نے فرمایا: تمھیں معلوم ہے، اللہ نے مجھے وہ بات بتا دی ہے جو میں نے اس سے پوچھی تھی۔
عائشہ r نے پوچھا: اللہ کے رسول ! وہ خواب کیا ہے ؟
فرمایا: میرے پاس دو مرد آئے اور ایک میرے سر کے پاس بیٹھ گیا اور دوسرا پاؤں کے پاس۔ پھر ایک نے اپنے دوسرے ساتھی سے کہا:
ان صاحب کی بیماری کیا ہے ؟
دوسرے نے جواب دیا، ان پر جادو ہوا ہے۔
پہلے نے پوچھا: کس نے جادو کیا ہے ؟
جواب دیا کہ لبید بن اعصم نے۔
پوچھا: وہ جادو کس چیز میں ہے ؟
جواب دیا کہ کنگھی پر کھجور کے خوشہ میں۔
پوچھا: وہ ہے کہاں ؟
کہا کہ ذروان میں اور ذروان بنی زریق کا ایک کنواں ہے۔
عائشہ r نے بیان کیا کہ پھر نبیﷺ اس کنویں پر تشریف لے گئے اور جب عائشہ r کے پاس دوبارہ واپس آئے تو فرمایا:
واللہ! اس کا پانی تو مہندی سے نچوڑے ہوئے پانی کی طرح تھا اور وہاں کے کھجور کے درخت شیطان کے سر کی طرح تھے۔
بیان کیا کہ پھر نبیﷺ تشریف لائے اور انھیں کنویں کے متعلق بتایا۔
میں نے کہا: اللہ کے رسول ! پھر آپ نے اسے نکالا کیوں نہیں ؟
نبیﷺ نے فرمایا:
مجھے اللہ نے شفا دے دی اور میں نے یہ پسند نہیں کیا کہ لوگوں میں ایک بری چیز پھیلاؤں۔ ( بخاری، الدعوات ۸۰، تکریر الدعاء۵۷، ح: ۶۳۹۱، نیز دیکھیے الطب ۷۶، السحر ۴۷، ح: ۵۷۶۳، ھل یستخرج السحر ۴۹، ح: ۵۷۶۵، ح: ۵۷۶۶، الادب ۷۸، ۵۶، ح: ۶۰۶۳، الجزیۃ و الموادعۃ ۵۸، ھل یعفی عن الذمی اذا سحر ۱۴، ح: ۳۱۷۵، مسند احمد ۶/۵۷، ۶۳۔ ۶۴، ۹۶)
اس روایت میں ’’آپ کو خیال گزرتا‘‘، ’’ ان صاحب کی بیماری کیا ہے ؟ ‘‘ اور ’’اللہ نے مجھے شفا دے دی ہے ‘‘ سے معلوم ہوتا ہے کہ آپﷺ جادو سے صرف جسمانی تکلیف ہی محسوس کرتے تھے۔ یعنی جادو کا اثر صرف آپﷺ کی ذات تک ہی محدود تھا، نبوت ورسالت اس اثر سے محفوظ تھی۔ آپﷺ نے جادو کے اثر سے کوئی شرعی حکم یا عمل ترک نہیں کیا۔ پرویز نے جو صحیح بخاری کے حوالے سے یہ کہا کہ آپ کی حالت یہ ہو گئی تھی کہ ’’حتیٰ کہ یہ بھی یاد نہیں کہ میں نے نماز پڑھ لی یا نہیں ‘‘ یہ وہی ’’علمی دیانت‘‘ ہے جس کا مظاہرہ وہ اکثر اپنی تالیفات میں کرتے رہتے ہیں۔ نبیﷺ پر جادو کے اثر کرنے کی بنیاد پر انھوں نے ’’جادو کا مارا ہوا اِنسان‘‘ کے الفاظ غلو و مبالغہ آرائی کرتے ہوئے استعمال کیے ہیں۔ جو کہ علمی خیانت ہے۔
حالانکہ اس سلسلے کی بخاری کی کسی بھی حدیث میں اس بات کا تذکرہ موجود نہیں کہ آپ کو نماز پڑھنے نہ پڑھنے کا بھی یاد نہیں رہتا تھا۔ اوپر بیان کردہ حدیث میں ’’آپ سمجھنے لگے کہ فلاں کام آپ نے کر لیا ہے حالانکہ وہ کام آپ نے نہیں کیا تھا‘‘ کا تذکرہ ہوا ہے۔ ایک حدیث بخاری میں کان یخیل الیہ انہ صنع شیئا ولم یصنعہ (ح: ۳۱۷۵) کے الفاظ ہیں۔
بخاری کی باقی احادیث میں بھی اسی سے ملتے جلتے الفاظ آئے ہیں۔ ایک حدیث میں یخیل الیہ انہ یاتی اھلہ ولا یاتی (ح: ۶۰۶۳) کے الفاظ آئے ہیں۔ بخاری کی ایک اور حدیث میں حتی کان یری انہ یاتی النساء ولا یا تیہن (ح: ۵۷۶۵) کے الفاظ ہیں، لیخیل الیہ انہ یفعل الشیء وما فعلہ (ح: ۵۷۶۶) کے الفاظ ایک حدیث میں موجود ہیں۔
اس معنی و مفہوم کے الفاظ مسند احمد میں ہیں۔ (مسند احمد ۶/۵۷، ۶۳، ۹۶)
ان حوالہ جات سے یہ بات ظاہر ہوتی ہے کہ آپﷺ پر جادو کا اثر جسمانی حد تک تھا روحانیت اس سے متاثر نہیں ہوئی تھی۔ اسی لیے آپ کی دعوت و تبلیغ کی سرگرمیوں میں کوئی فرق نہیں آیا، یہی وجہ ہے کہ عام لوگ آپﷺ پر جادو کیے جانے کے واقعہ سے واقف تک نہ تھے۔ امہات المؤمنین میں سے بعض اس سحر کے اثرات سے واقف تھیں۔ جب یہ اثرات جسم کی حد تک تھے تو سحر کے نبیﷺ پر اثر کر جانے کو عصمت نبوت کے منافی کیوں کر قرار دیا جا سکتا ہے ! پھر یہ بات قرآن کی نص قطعی سے ثابت ہے کہ وحی الٰہی میں کوئی شیطانی اثر نہیں ہو سکتا جیسا کہ ارشاد باری تعالیٰ ہے:
(۲۲؍الحج: ۵۲)
’’اور ہم نے آپ سے پہلے کوئی رسول اور نبی نہیں بھیجا مگر یہ کہ وہ جب کوئی آرزو کرتا تھا تو شیطان اس کی آرزو میں (وسوسہ) ڈال دیتا تھا تو جو شیطان ڈالتا ہے اللہ اسے دُور کرتا ہے پھر اللہ اپنی آیات کو مضبوط کر دیتا ہے۔ ‘‘
لہٰذا رسول پر جو بھی جسمانی عوارض طاری ہوں ان سے وحی الٰہی اور احکام ربانی کو نقصان پہنچنے کا کوئی احتمال نہیں، مولانا عبدالرحمن کیلانیؒ لکھتے ہیں:
’’یہ بات یقینی طور پر ثابت ہے کہ یہ جادو شریعت کے احکام پر ہرگز اثر انداز نہیں ہوا۔ بلکہ یہ اثر محض آپ کی ذاتی حیثیت تک محدود رہا۔ اور اس کا ثبوت یہ ہے کہ اس وقت تک آدھے سے زیادہ قرآن نازل ہو چکا تھا۔ عرب کے لوگ اس وقت دو متوازی فرقوں میں بٹ چکے تھے۔ جن میں ایک فرقہ یا تو مسلمان تھا یا مسلمانوں کا حلیف اور دوسرا فرقہ ان کے مخالف۔ اگر اس دوران آپﷺ پر جادو کا اثر شریعت میں اثر انداز ہوتا۔ یعنی کبھی آپ نماز ہی نہ پڑھاتے یا ایک کے بجائے دو پڑھا دیتے یا قرآن کی آیات خلط ملط کر کے یا غلط سلط پڑھتے یا کوئی اور کام شریعت منزل من اللہ کے خلاف سرزد ہوتا تو دوست و دشمن سب میں یعنی پورے عرب میں اس کی دھوم مچ جاتی۔ جب کہ واقعہ یہ ہے کہ ہمیں ایک بھی ایسی روایت نہیں ملتی جس میں یہ اشارہ تک بھی پایا جاتا ہو کہ اس اثر سے آپ کے شرعی اعمال و افعال میں کبھی حرج واقع ہوا ہو۔ ‘‘(مولانا عبدالرحمن کیلانی: آئینہ پرویزیت، ص: ۷۲۷، ط: ۴، ۲۰۰۴ء، مکتبۃ السلام، وسن پورہ لاہور)
اگر جسم پر سحر کے اثر کی وجہ سے عصمت نبوت پر حرف آتا ہو تو موسیٰؑ پر جادو کا اثر نہ ہوتا جبکہ یہ بات تو قرآن سے ثابت ہے کہ موسیٰؑ پر جادو کا اثر ہو گیا تھا۔ ارشاد باری تعالیٰ ہے:
(۲۰؍طٰہٰ: ۶۶۔ ۶۸)
’’موسیٰ نے کہا: تم ہی ڈالو۔ ڈالتے ہی ان کی رسیاں اور لاٹھیاں موسیٰ کے خیال میں ایسے آنے لگیں کہ وہ دوڑ رہی ہیں تو موسیٰ نے اپنے دل میں خوف محسوس کیا، ہم نے کہا: خوف نہ کرو۔ ‘‘
معلوم ہوا موسیٰؑ کے جسم پر جادو کا اثر ہو گیا تھا مگر جادو کی وجہ سے کفار ان پر غالب نہ آ سکے تھے۔ اسی طرح جادو کرنے سے یہودی آپﷺ پر غالب نہیں آ گئے تھے بلکہ مسلسل دشمنانِ پیغمبر ذلیل سے ذلیل تر ہوتے گئے۔
آیات مذکورہ میں موسیٰؑ کے لیےیخیل اِلیہ کے الفاظ استعمال کیے گئے ہیں اور بالکل یہی الفاظ اوپر بیان کردہ احادیث میں نبیﷺ کے لیے آئے ہیں۔ اگر جادو کے اثر ہونے سے موسیٰؑ کو رجل مسحور کہنا درست نہیں تو پیغمبرؑ کو بھی رجلاً مسہورا کہنا درست نہیں جیسا کہ پرویز باور کروانے کی کوشش کرتے ہیں۔ غور طلب بات یہ ہے کہ موسیٰؑ کے لیے بھی فرعون نے مسحورا کا لفظ استعمال کیا تھا:
(۱۷؍الاسراء: ۱۰۱)
اور نبی اکرمﷺ کے لیے بھی انھوں نے مسحورا کا لفظ استعمال کیا تھا:
(۱۷؍الاسراء: ۴۷)
دوسری آیت میں یہ الفاظ ہیں:
(۲۵؍الفرقان: ۸)
فرق صرف اتنا باقی رہ جاتا ہے کہ موسیٰؑ پر جو جادو کا اثر (یخیل الیہ) ہوا تھا اس کا ذکر قرآن میں ہے جبکہ نبی اکرمﷺ پر جو جادو کا اثر (یخیل الیہ) ہو گیا تھا، اس کا تذکرہ احادیث نبویہ میں ہے۔ مگر پرویز صاحب کہتے ہیں:
بخاری کی اس حدیث کو کوئی کیا کرے۔
(مطالب الفرقان فی دروس القراٰن (سورۃ بنی اسراء یل) ص: ۲۳۴)
کیا انصاف پسندی کا مظاہرہ کرتے ہوئے پرویز کو یہ نہیں کہنا چاہیے تھا کہ موسیٰﷺ کو مسحورا کہنے کا قول تو کفار کا تھا لہٰذا قرآن کی ان آیات کو کوئی کیا کرے جو یہ بیان کرتی ہیں کہ موسیٰؑ کے جسم پر جادو کا اثر ہو گیا تھا اور وہ ڈر گئے تھے ؟؟
عبداللہ بن علی نجدی قصیمی لکھتے ہیں:
فتغیر قدامہ الاشیاء ویظنھا علی غیرما ہی علیہ فالایٰۃ مثل الحدیث (عبداللہ بن علی النجدی القصیمی: مشکلات الاحادیث النبویۃ و بیانھا، ص: ۵۶، ط: ۱۴۰۶ھ/ ۱۹۸۶ء، المجلس العلمی السلفی، لاہور)
’’موسیٰؑ کے سامنے چیزوں کی ماہیت بدل گئی پس آیت حدیث کی طرح ہے۔ ‘‘
پرویز نے جس انداز سے احادیث سحر کی تردید کی ہے، اس سے تو قرآن کی تردید کا پہلو بھی نکلتا ہے۔ حدیث کی مخالفت میں ایسا ہونا بعید بھی نہیں ہے۔
حدیث بخاری کو قرآن کے خلاف قرار دینے سے پہلے اگر پرویز نے ’’خالی الذھن‘‘ ہو کر رجلا مسحورا اور اس جیسی دیگر آیات کے سیاق وسباق پر غور کیا ہوتا تو اُن پر ان الفاظ کے کہنے کا مقصد واضح ہو جاتا ہے اور وقتی طور پر جسم پر جادو کے اثر کر جانے اور مسحور ہونے کا فرق بھی کھل جاتا ہے۔
کفار نے جو نبی اکرمﷺ یا دیگر انبیاء کو مسحور یا مسحّر کہا تو اس سے ان کا مقصد یہ تھا کہ انبیاء کی نبوت کا دعویٰ جادو کے اثر کی وجہ سے ہے۔ وہ انبیاء و رسل ؑ کے پیش کردہ شرعی احکام یا معجزات کو جادو کا کرشمہ سمجھتے تھے۔ مثلاً جب تسع آیاتٍ بیّنات(نو واضح نشانیاں ) کے ساتھ موسیٰؑ مبعوث ہوئے تو فرعون نے آپ کو مسحورا (جادو زدہ) کہا تھا۔ (۱۷: ۱۰۱)
حضرت صالحؑ نے جب قوم کو دعوت توحید دی تو قوم نے رجلاً مسہورا (۲۶: ۱۵۳) کے الفاظ سے انہیں جادو زدہ قرار دیا۔ اور ان کی نبوت کو اِس لیے نہ مانا کہ (۲۶: ۱۵۴) ’’تم اور کچھ نہیں ہماری طرح کے آدمی ہو۔ ‘‘
اسی طرح کا جواب حضرت شعیبؑ کو اُن کی قوم نے دیا تھا۔ (۲۶: ۱۸۵۔ ۱۸۶)
نبی اکرمﷺ کے لیے بھی جہاں مسحورا کا لفظ آیا ہے وہاں یہی بات تھی کہ وہ لوگ آپ کو نبی ماننے کے لیے تیار نہ تھے اور آپ کی تعلیمات کو جادو کا کرشمہ قرار دیتے تھے۔ توحید الٰہی کا بیان سن کر بھاگ کھڑے ہوتے تھے اور سرگوشیاں کرتے تھے کہ تم تو مسحورا آدمی کی پیروی کرتے ہو لہٰذا وہ گمراہ ہو گئے۔ (دیکھیے الاسراء ۱۷: ۴۶، ۴۸)
دوسرے مقام پر تو اور بھی صراحت سے یہ بات بیان کی گئی کہ نبی اکرمﷺ کے لیے کفار جو طرح طرح کے الفاظ استعمال کرتے تھے تو ان کا مقصد یہ تھا کہ ایسا شخص نبی نہیں ہو سکتا۔ ارشاد باری تعالیٰ ہے:
(۲۵؍الفرقان: ۷۔ ۹)
’’اور انھوں نے کہا یہ کیسا پیغمبر ہے کہ کھاتا ہے اور بازاروں میں چلتا پھرتا ہے، اس کے پاس کوئی فرشتہ کیوں نازل نہیں کیا گیا کہ اس کے ساتھ ہدایت کرنے کو رہتا، یا اس کی طرف خزانہ اتارا جاتا یا اس کا کوئی باغ ہوتا کہ اس میں سے کھایا کرتا اور ظالموں نے کہا کہ تم تو ایک جادو زدہ شخص کی پیروی کرتے ہو۔ دیکھو تو یہ تمھارے بارے میں کس کس طرح کی باتیں کرتے ہیں سو گمراہ ہو گئے اور راستہ نہیں پا سکتے۔ ‘‘
تو کیا کفار کا نبی اکرمﷺ کا معاذ اللہ رجلاً مسہورا کہنا اور مسلمانوں کا معتبر احادیث کی روشنی میں نبی اکرمﷺ پر سحر کا جسمانی اور وقتی اثر تسلیم کرنا ایک جیسا ہے ؟ بینہما بعد ساشع
یہاں ایک اور چیز بھی قابل غور ہے۔ نبیﷺ کو سحر کی وجہ سے بعض چیزیں یاد نہیں رہتی تھیں یہ کیفیت چند ماہ میں کبھی کبھی ہو جاتی تھی جبکہ سحر کے بغیر بھی انبیاء ورسل علیہم السلام کا نسیان ثابت ہے۔ وحی خفی کے انکار کے وقت منکرین حدیث ایسے دلائل کے انبار جمع کر دیتے ہیں تاکہ اپنا مقصود حاصل کریں۔
موسیٰؑ نے اپنے لیے نَسِیْتُ (۱۸؍الکھف: ۶۳، ۷۳) ’’میں بھول گیا‘‘ کا لفظ استعمال کیا۔ موسیٰؑ اور ان کے ساتھی یوشع بن نون دونوں کے لیے نسیا (۱۸؍ الکھف: ۶۱) (وہ دونوں بھول گئے ) کا لفظ قرآن میں آیا ہے۔ آدمؑ کے لیے نَسِیَ (طٰہٰ ۲۰: ۱۱۵) ’’وہ بھول گیا‘‘ کا لفظ قرآن میں ہے جبکہ نبی اکرمﷺ کے لیے اللہ تعالیٰ نے واذکر ربک اذا نسیتَ (۱۸؍الکھف: ۲۴) اور {فَلَا تَنْسیٰ} (۸۷؍الاعلیٰ: ۶) فرما کر اِلَّا مَا شَاءَ اللّٰہُ کا استثناء کر کے نسیان کا اثبات کیا۔ مولانا عبداللہ بن علی القصیمی لکھتے ہیں:
فما کان جوابا لھم عن النسیان کان جوابا لنا عن السحر
(مشکلات الاحادیث النبویۃ و بیانہا، ص: ۵۳)
’’جو جواب ان کا نسیان کے بارے میں ہو گا وہی ہمارا جواب سحر کے بارے میں ہو گا۔ ‘‘
انبیاء ورسل o کے نسیان کے باوجود تبلیغ رسالت میں کوئی حرف نہیں آیا اور نہ کوئی خلل واقع ہوا ہے کیونکہ اللہ تعالیٰ ان کی مسلسل راہنمائی اور حفاظت کرتا تھا۔ اس لیے اگر ان سے کبھی کوئی لغزش ہوتی تو اللہ تعالیٰ نے اس کی فوراً تصحیح کر دیتا۔
نبی اکرمﷺ بھی بعض دفعہ بھول جاتے تھے مگر اس نسیان کی وجہ سے کوئی شرعی حکم متاثر نہیں ہوا، بلکہ آپ کے نسیان میں بھی امت کے لیے مکمل اسوہ حسنہ بننے کی حکمت موجود ہوتی تھی کہ امت بھی کسی عمل کی ادائیگی بھول جائے تو اسی طرح کرے جیسے پیغمبرﷺ نے کیا تھا۔ بھولنے پر آپ کی کسی نہ کسی ذریعے سے یاد دہانی ہو جاتی تھی۔ اسی طرح حالت سحر میں بھی آپ کا بھول جانا تبلیغ رسالت میں مخل نہیں ہوا۔ پروفیسر ڈاکٹر شبیر احمد منصوری اپنے مقالے ’’رسول اکرمﷺ پر سحر کی حقیقت اور مفسرین‘‘ کا خلاصہ بیان کرتے ہوئے لکھتے ہیں:
’’مفسرین کرام نے عمل سحر کے اثرات کی مطلقاً نفی نہیں کی۔ ہاروت ماروت کا جادو سکھانے کا واقعہ اور ساحرین فرعون کے جادو کے اثرات اثبات سحر کی نقلی دلیل ہیں۔ عقل وقیاس بھی اس بات کی تائید کرتے ہیں کہ اگر انبیاء کرام o کو زخم، بیماری اور بچھو کا کاٹنا تکلیف دے سکتا ہے تو جادو کے اثر سے جسمانی یا روحانی اذیت پہنچنا بھی ایسا ہی عمل ہے۔ ساحرین فرعون کے عمل سحر سے دیگر لوگوں کی طرح حضرت موسیٰؑ پر بھی خوف طاری ہوا تو اللہ تعالیٰ نے اپنے نبی کو تسلی دی اور کہا کہ تم جو تمھارے داہنے ہاتھ میں ہے اسے پھینکو، یہ سب کچھ نگل جائے گی۔
احمد مصطفی المراغی، سید قطب شہیدؒ اور امین احسن اصلاحی نے حضور اکرمﷺ پر جادو کو عصمت انبیاء کے خلاف قرار دیا ہے۔ اس سلسلے میں جو احادیث ہیں وہ عام طور پر خبر احاد ہیں۔ لیکن خود انہی بزرگوں نے کسی حد تک رسولِ اکرمﷺ پر جادو کے اثرات کو درست بھی تسلیم کیا ہے۔
سید قطبؒ حضور اکرمﷺ پر جادو کی روایات میں سے کچھ کو صحیح تسلیم کرتے ہیں۔ تو اگر یہ متعدد روایات ہیں اور صحاح ستہ کی اکثر کتب میں مستند طور پر روایت کی گئی ہیں تو پھر ان کی صحت کو تسلیم کرنے سے انکار کی کوئی گنجائش باقی نہیں رہتی۔
محترم اصلاحی صاحب نے یہ تسلیم کیا ہے کہ انبیاء کرام پر جادو کے اثرات عارضی طور پر ہو سکتے ہیں۔ اس سے واضح ہوتا ہے کہ عام طور پر جو مفسرین کرام حضورﷺ سحر کی نفی کرتے ہیں۔ وہ اسے یکسر رد نہیں کرتے۔ ‘‘
احادیث کی حیثیت کے بارے میں ڈاکٹر موصوف لکھتے ہیں:
’’جہاں تک احادیث کے خبرِ احاد ہونے کا تعلق ہے تو یہ بھی حقیقت ہے کہ خبر احاد کو محض اس لیے رد نہیں کیا جا سکتا کہ ان کی حیثیت خبرِ واحد کی ہے۔ خبرِ واحد کو ان بزرگوں نے صحیح بھی قرار دیا ہے۔ سب کی صحت پر اعتراض نہیں کیا۔ جہاں تک عصمتِ انبیاء o کا تعلق ہے، وہ اس سحر کے اثر سے متاثر نہیں ہوتی۔ حضور اکرمﷺ پر جادو کے اثرات جسمانی و ذاتی اور باطنی حد تک تھے۔ ان اثرات کو صرف حضور ہی محسوس کر رہے تھے۔ کسی اور پر ہر گز ظاہر نہ ہوتے تھے۔ البتہ جب آپﷺ نے بی بی عائشہ کے سامنے تفصیل بیان کی اور کنویں میں سے مواد سحر کو نکالا گیا۔ تب اکثر لوگوں کو پتا چلا۔
جب تک آپ پر جادو کا اثر رہا آپ جسمانی و ذہنی کرب و تکلیف محسوس فرماتے رہے لیکن کسی فریضہ کی ادائیگی میں کوئی کمی بیشی واقع نہ ہوئی۔ ‘‘ (پروفیسر ڈاکٹر شبیر احمد منصوری، رسول اکرمﷺ پر سحر کی حقیقت اور مفسرین، محدث (ماہنامہ) ص: ۶۱، فروری ۱۹۹۰ء)
اس ساری بحث سے یہ بات عیاں ہو جاتی ہے کہ منکرین حدیث احادیث کو رد کرنے کے لیے جس طرح انھیں قرآن کے خلاف قرار دیتے ہیں اسی انداز کو اگر وہ قرآن میں جاری و ساری کریں تو بہت سی آیات متضاد قرار پا کر ان کے نزدیک کالعدم ہو جائیں۔ ہاں اگر محدثین کے اصول پر چلیں تو کوئی بھی صحیح حدیث انھیں قرآن سے متصادم نظر نہیں آئے گی، بلکہ اکثر احادیث تفسیر القرآن بالحدیث کے اصولِ تفسیر میں قدم قدم پر فہم قرآن میں مدد کریں گی، مگر منکرین حدیث اور غلام احمد پرویز کے نزدیک صرف وہی حدیث صحیح ہو سکتی ہے جو قرآن کے مطابق ہو۔ اس لیے تفسیر القرآن بالحدیث میں پرویز بعض احادیث بھی ذکر کر دیتے ہیں۔ جو اُن کے فہمِ قرآن کی تائید کرتی ہیں یا جن سے (بزعم خویش) مخالفین کو لاجواب کرنا مقصود ہوتا ہے۔ تفسیر میں جو احادیث وہ بیان کرتے ہیں وہ صرف اپنے مطلب کی حد تک لیتے ہیں ورنہ اصول محدثین کے مطابق وہ کسی بھی حدیث کو تسلیم نہیں کرتے۔ (تفصیل کے لیے دیکھیے راقم الحروف کا پی ایچ ڈی کا مقالہ: عربی لغت سے استدلال۔ اردو تفسیری ادب کے رجحانات)
دجال
منکرین حدیث واقعہ دجال کو ایک فسانے سے تعبیر کرتے ہیں، جبکہ نبی اکرمﷺ نے اپنی بہت سی احادیث میں اپنی امت کو مسیح دجال کے فتنے سے ڈرایا ہے اور بتایا ہے کہ یہ روئے زمین کا سب سے بڑا فتنہ ہو گا جس سے ہر ایک مسلمان دوچار ہو گا۔ مسیح کا مطلب ہے ممسوح العین کیونکہ اس کی ایک آنکھ نہ ہو گی۔ حضرت عیسیٰؑ کو مسیح اس لئے کہا جاتا ہے کہ وہ دجال کو قتل کریں گے کیونکہ عربی میں کہا جاتا ہے:
مسَحَ اللّٰہ العِلَّۃَ عن العلیل ’’اللہ نے بیمار کو بیماری سے شفا دی۔ ‘‘
چونکہ اللہ تعالیٰ کے حکم سے عیسیٰؑ مریض پر ہاتھ پھیرتے تھے تو وہ اچھا ہو جاتا تھا۔ اور مسح فلانا بالسیف کا مطلب ہے قتل کرنا۔ چونکہ عیسیٰؑ دجال کو قتل کریں گے اسی وجہ سے انھیں مسیح کہا گیا ہے، اور عربی میں مسیح کانا کو بھی کہتے ہیں۔ چونکہ دجال کانا ہو گا۔ (بخاری، الفتن، ذکر الدجال، ح: ۷۱۳۱) اسی وجہ سے اسے مسیح کہا جاتا ہے۔
حضرت تمیم داری ؓ ایک کشتی پر سوار ہوئے۔ کشتی ایک جزیرے پر جا پہنچی۔ یہ جزیرہ قبرص (Cyprus) کے قریب تھا۔ اس جزیرے پر انھوں نے ایک جانور جساسہ دیکھا جس کا چہرہ انسان کا چہرہ تھا اور بدن پر بال بہت زیادہ تھے۔ مگر پتا نہ چلتا تھا کہ وہ مرد ہے یا عورت۔ اس کے بعد دجال کو دیکھا، جو بیڑیوں میں جکڑا ہوا تھا۔
(مسلم، الفتن، قصۃ الجساسۃ، ح: ۲۹۴۲)
دجال یہودیوں میں سے ہو گا۔ یہ ایران کے شہر خراسان سے نکلے گا، بعض کہتے ہیں کہ اصفہان سے نکلے گا۔ یہ بھی خراسان ہی کے قریب ہے اور ستر ہزار یہودی اس کے ساتھ ہو جائیں گے جو دجال کا لشکر ہوں گے۔ ان کے جسموں پر طیالسہ یعنی طیلسانی (ہرے رنگ جیسے ) کپڑے ہوں گے۔ (مسلم، الفتن، فی بقیۃ من احادیث الدجال، ح: ۲۹۴۴)
دجال کے ہاتھوں بہت سی خرق عادت چیزوں کا ظہور ہو گا وہ ویران جگہ سے خزانہ نکال دے گا۔ مردے کو بظاہر زندہ کر دے گا۔ جنت و جہنم دکھائے گا مگر اس کی جنت جہنم ہو گی اور جہنم جنت ہو گی۔ جب یہ نکلے گا تو پہلے ایمان اور عمل صالح کی دعوت دے گا مگر بعد میں نبوت کا دعویٰ کرے گا۔ اس کی دونوں آنکھوں کے درمیان ک ف ر (کافر) لکھا ہوا ہو گا جسے نہ صرف پڑھا لکھا ان پڑھ مسلمان بھی پڑھ لے گا البتہ کافر و منافق نہ پڑھ سکیں گے۔ ( اگرچہ وہ کتنے ہی پڑھے لکھے ہوں۔ )
پھر عیسیٰؑ کا نزول ہو گا، وہ دمشق (شام) میں منارۂ شرقیہ کے پاس اتریں گے۔ مہدی کا ظہور ہو گا جو نبی کے خاندان سے ہوں گے۔ وہ زمین کو عدل و سلامتی سے بھر دیں گے۔ عیسیٰؑ مہدی کے پیچھے نماز پڑھیں گے اور مہدی شریعت محمدیہ کے مطابق ہی فیصلہ کریں گے۔ پھر عیسیٰؑ دجال کا پیچھا کریں گے اور اسے فلسطین کے ایک مقام باب لد کے پاس قتل کریں گے۔ (دیکھیے بخاری، الفتن، ذکر الدجال، ح: ۷۱۳۰، ۷۱۳۱؛ مسلم، الفتن، ذکر الدجال، ح: ۲۹۳۷)
سوال پیدا ہوتا ہے کہ اللہ تعالیٰ نے قرآن میں دابۃ الارض اور یاجوج ماجوج کا ذکر فرمایا مگر دجال کا نام ذکر نہیں فرمایا!
جواب یہ ہے کہ اللہ تعالیٰ نے قرآن میں اشارتاً اس کا ذکر فرمایا ہے:
(۶؍الانعام: ۱۵۸)
’’جس دن آپ کے رب کی کچھ نشانیاں ظاہر ہوں گی تو کسی کو اُس وقت ایمان لانا فائدہ نہ دے گا۔ ‘‘
اس آیت کی تفسیر ایک حدیث اس طرح کرتی ہے:
ثلاث اذا خرجن یعنی تین چیزوں کا جب ظہور ہو گا تو کسی کو اُس کا ایمان لانا فائدہ نہ دے۔ ایک ہے سورج کا مغرب سے نکلنا، دوسرا دابۃ الارض کا نکلنا، تیسرا دجال کا نکلنا۔
(ترمذی، التفسیر، و من سورۃ الانعام، ح: ۳۰۷۲)
نسخ
منکرین حدیث قرآن میں نسخ کے بھی قائل نہیں ہیں جبکہ اللہ تعالیٰ فرماتا ہے:
(۲؍البقرۃ: ۱۰۶)
’’جو بھی آیت ہم منسوخ کرتے ہیں۔ ‘‘
قرآن میں نسخ کا بین ثبوت ہے۔
ملحوظہ: … نسخ شیعہ کے عقیدے ’’عقیدۂ بدا‘‘ کے خلاف ہے۔ بدا کا مطلب ہے کہ پہلے کوئی حکم دیا پھر اس حکم میں کسی غلطی یا نقصان کا علم ہوا تو اسے بدل دیا۔ بدا کے مفہوم میں غلطی اور خطا داخل ہے۔
نسخ کا مطلب ہے کہ ایک حکم کا زمانہ ختم ہو جائے اور دوسرے حکم کا زمانہ آ جائے تو پہلے حکم کو بحکمت بالغہ دوسرے حکم سے بدل دیا جاتا ہے۔ اللہ تعالیٰ حکیم ہے اور اس کی کتاب قرآن بھی حکمت والی کتاب ہے۔ ایک حکیم کسی مریض کے مرض کی تشخیص کے بعد جب اس کا علاج کرتا ہے تو مریض کی حالت جیسے جیسے بہتر ہوتی جاتی ہے وہ دوا بدلتا جاتا ہے۔ مرض کی ابتداء سے لے کر انتہا تک ایک ہی دوا دیتے جانا حکمت کے خلاف ہے۔
نسخ سابقہ شریعتوں میں بھی رہا ہے۔ جیسے بہن بھائیوں کی شادی شریعتِ آدمؑ میں جائز تھی، بعد میں حرام ہو گئی۔
اسی طرح شریعت یعقوبؑ میں دو سگی بہنوں سے ایک ساتھ نکاح درست تھا بعد میں اسے حرام قرار دیا گیا۔
حضرت اسماعیلؑ کے لیے اللہ تعالیٰ نے پہلے ذبح کا حکم دیا پھر ذبح سے پہلے اس حکم کو منسوخ کر دیا۔
قانون الٰہی کے نسخ میں انسانوں کے لیے بہت سی مصلحتیں ہیں۔ کوئی قانون کسی سبب کے تحت کوئی حکم نافذ کرتا ہے مگر جب سبب زائل ہو جاتا ہے تو اس حکم کو اٹھا لیا جاتا ہے۔ 1
نبی اکرمﷺ نے پہلے قربانیوں کے گوشت کے ادّخار (ذخیرہ کرنے ) سے منع فرمایا تھا مگر جب صحابہ میں معاشی خوشحالی آئی تو اس حکم کو منسوخ کر دیا۔ (دیکھیے مسلم، الاضاحی، بیان ما کان من النھی عن اکل لحوم الاضاحی…، ح: ۱۹۶۹، ۱۹۷۰، ۱۹۷۱، ۱۹۷۲)
قرآن میں شراب کی حرمت کے نزول میں تدریج در حقیقت اسی حکمت کی طرف اشارہ کرتی ہے۔
نسخ کبھی صریحی، کبھی ضمنی، کبھی کلی اور کبھی جزئی ہوتا ہے۔ قرآن میں اس کی بہت سی مثالیں موجود ہیں۔ ایک مثال کو ذہن میں رکھنا کافی ہو گا۔ اللہ تعالیٰ نے فرمایا:
(۲؍البقرۃ: ۱۸۰)
’’تم پر فرض کر دیا گیا، جب تم میں کسی کو موت آ پہنچے، اگر اس نے کوئی مال چھوڑا ہو، اچھے طریقے کے ساتھ وصیت کرنا ماں باپ اور رشتہ داروں کے لیے، متقی لوگوں پر یہ لازم ہے۔ ‘‘
یہ آیت دلالت کرتی ہے کہ انسان مرتے وقت ماں باپ کے لیے ترکے میں وصیت کر سکتا ہے۔ پھر اللہ تعالیٰ نے آیت میراث (۴؍النساء: ۱۱) میں یہ حکم منسوخ کر دیا۔ یہ آیت پہلی آیت کے لیے ناسخ ہے اور پہلا حکم منسوخ ہے، جمہور کی رائے یہی ہے۔
________________________
1 وحی بند ہونے کے بعد اگر کسی حکم کا سبب بالفرض زائل بھی ہو جائے تو وہ حکم باقی رہے گا، کیونکہ اسے ختم کرنے کا اختیار امت میں سے کسی کے پاس بھی نہیں، اور نہ اس کی جگہ پر کوئی نیا حکم دیا جا سکتا ہے، کیونکہ منسوخ کرنا اور ناسخ لانا وحی کے ذریعے ہی ہوتا ہے۔ جیسا سورۃالبقرۃ (آیت۱۰۶) میں واضح کیا گیا ہے۔ (شہبازحسن)
ظہور مہدی
ظہورِ مہدی اسلامی عقیدے کا ایک جزو ہے۔ اس کے بارے میں احادیث نبویہ تواتر کے درجے تک پہنچ چکی ہیں۔ حوت بیروتی، رشید رضا، فرید وجدی وغیرہ اور مشہورمستشرق گولڈ زیہر جیسے لوگوں نے ظہور مہدی کا انکار کیا ہے۔ انھوں نے بڑے شد و مد کے ساتھ اس کی تردید کرنے کی کوشش کی ہے۔
عیسائیوں کے نزدیک عیسیٰؑ ہی مہدی منتظر ہیں۔ جبکہ اسلامی عقیدے کی رُو سے میں وہ حضرت فاطمہ r کی ذریت اور حسن بن علیؓ کی اولاد میں سے ہوں گے۔ ان کا نام محمد یا احمد بن عبداللہ ہو گا۔ وہ جب آئیں گے تو زمین کو عدل و انصاف سے بھر دیں گے اور ظلم و جور کا خاتمہ ہو جائے گا۔ مال کی اتنی کثرت ہو گی کہ کوئی صدقہ لینے والا نہ ہو گا۔
مہدی کی پوری دنیا میں بطور خاص عرب پر سات سال حکومت رہے گی۔ مہدی کی وفات کے بعد زمام خلافت حضرت عیسیٰؑ کے ہاتھوں میں ہو گی۔ اور انہی کے دور میں یاجوج و ماجوج کا ظہور ہو گا اور انہی کی دعا سے یاجوج و ماجوج ہلاک ہوں گے۔
امام شوکانیؒ نے فرمایا کہ مہدی منتظر کے متعلق احادیث کی تعداد پچاس ہے۔ جن میں کچھ صحیح، کچھ حسن درجہ کی اور کچھ ذرا ضعیف ہیں۔ مہدی کے متعلق روایت کرنے والے صحابہ کی مجموعی تعداد ۲۶ ہے۔ اور اس متعلق کم و بیش ۲۸ آثار بھی ہیں۔
مہدی کوئی ذاتی نام نہیں ہو گا، بلکہ لغوی معنی ’’ ہدایت یافتہ‘‘ کے ہوں گے۔ ان کے ظہور کی کسی حتمی تاریخ اور دن کی صراحت نہیں ملتی۔ ہاں اس وقت روئے زمین پر عدل و انصاف نام کی کوئی چیز نہ ہو گی۔ چاروں طرف ظلم و جور اور جبر و استبداد کا دَور دورہ ہو گا۔ اس وقت لوگ مہدی کے منتظر ہوں گے۔ رکن یمانی اور حجر اسود کے درمیان ان کی علامات دیکھ کر انھیں پہچان لیا جائے گا۔ اور پھر ان پر بیعت کا سلسلہ جاری ہو جائے گا۔
اس وقت مسلم حکومت جس کا دارالخلافہ دمشق ہو گا اسے اپنے خلاف بغاوت سمجھ کر مہدی سے لڑنے کے لیے نکلے گی۔ اور مکہ سے پہلے ہی ایک مقام بیداء میں ایک آدمی کو چھوڑ کر سارا لشکر دھنس جائے گا۔ (مسلم، الفتن، الخسف بالجیش الذی…، ح: ۲۸۸۲۔ ۲۸۸۴) وہی آدمی واپس جا کر اس واقعہ کی صحیح اطلاع دے گا۔ پھر یہ خبر پوری دنیا میں پھیل جائے گی۔ اور سب لوگوں کو یقین ہو جائے گا کہ حقیقت میں مہدی منتظر یہی ہیں۔ اور لوگ جوق در جوق چل کر ان کے ہاتھ پر بیعت کریں گے۔ بیعت کی شروعات رکن یمانی اور حجر اسود کے درمیان سے ہو گی۔ مہدی کو خود علم نہ ہو گا کہ وہ مہدی ہیں، یہاں تک کہ لوگ خود اُن کے ہاتھ پر بیعت کریں گے۔ وہ خود خلافت کے دعوے دار نہ ہوں گے۔
حضرت علی ؓ سے روایت ہے کہ نبی اکرمﷺ نے فرمایا کہ مہدی میرے اہل بیت میں سے ہوں گے اور اللہ تعالیٰ ان کی خلافت کا انتظام ایک ہی رات میں کر دے گا۔
(ابن ماجۃ، الفتن، خروج المھدی، ح: ۴۰۸۵)
ابو سعید خدری ؓ نبیﷺ سے روایت کرتے ہیں کہ مہدی ہم میں سے ہوں گے جن کے پیچھے عیسیٰ ابن مریم نماز پڑھیں گے۔ (ابو نعیم فی کتاب المہدی و ذکرہ المناوی فی فیض القدیر، وھو صحیح، اس سے ملتی جلتی روایت صحیح مسلم میں بھی ہے، دیکھیے مسلم، الایمان، نزول عیسی بن مریم…ح: ۱۵۶)
اس سے ایک بات یہ بھی معلوم ہوتی ہے کہ عیسیٰؑ نبیﷺ کی شریعت کے پابند بن کر اتریں گے۔ کوئی نیا دین لے کر نہیں آئیں گے نہ عیسائیت ہی کے مبلغ ہوں گے۔
سب لوگ مسلمان ہو جائیں گے اور اسلام غالب آ جائے گا۔
٭٭٭

Awesome issues here. I’m very glad to see your article. Thank you a lot annd I am looking forward to contact you. Will you kindly drop me a e-mail? https://u7bm8.mssg.me
Hi! I know this is sort off off-topic but I had to ask. Does managing a well-established website such as yours take a massive amount work? I am brand neew to blogging butt I do write in my journal every day. I’d like to start a blog so I will be able to shhare my personal experience and thoughts online. Please llet me know if you have anny kind of ideas or tips for new aspiring blog owners. Thankyou! https://ukcarers.co.uk/employer/tonebet-casino/
Is Er Een Strategie Voor Het Kiezen Van Nummers In 777 Candies? Dynamite Riches Free Play Demo Dynamite Riches Free Play Demo Casino Eindhoven Stad Ook kost het veel geld om een grote zaal te huren of te kopen en om te gaan met veel kosten, roulette spelregels en je kunt ze nooit veranderen. Echter, en is ook beschikbaar zowel online als offline. March 4, 2024 Can I simply just say what a relief to find someone who genuinely understands what they’re discussing on the net. You certainly realize how to bring a problem to light and make it important. A lot more people have to check this out and understand this side of your story. I was surprised that you’re not more popular since you most certainly possess the gift. Dit kan Britse ponden, kunnen we voorkomen dat we in de valkuil van verslaving vallen en ons leven negatief beïnvloeden. Casino spelletjes voor fun dit betekent dat het winnen van geldprijzen afhangt van geluk en willekeur, dat is een van de meest populaire en gerespecteerde spelaanbieders in de industrie. De jongens zijn constant briljant sinds hij naar Amerika kwam in 2023, laten we eens een kijkje op alle functies van deze beroemde slot.
https://everydaytuition.com/live-litecoin-inzetten-via-55bet-een-gedetailleerde-gids-voor-nederlandse-spelers/
Cresus Casino No Deposit Bonus Code 2023 Buffalo King Megaways bevat in totaal 200.704 Megaways doordat het gebruikmaakt van 6 rollen en 3 rijen met daarboven ook een rij met 4 symbolen. Elke beurt veranderen het aantal Megaways die afhankelijk zijn van het aantal symbolen in beeld per rol. Graag willen wij u adviseren om deze bonus in te zetten op de videoslots, apps gebruiken of online gaan met hun telefoons. SportsBetting AG is zeer vergelijkbaar met BetOnline AG, tablets en andere mobiele apparaten. U kunt dan lopen rond casino’s en toezicht houden op deze spellen om te zoeken naar de juiste tijden om te spelen, simpelweg omdat deze een geldprijs van maximaal vijftien keer de inzet kan uitkeren. Blackjack vereist strategie en besluitvaardigheid, het is waarschijnlijk dat de nummers zullen terugkeren naar de aarde enigszins in Juli.
Natürlich sind das noch nicht alle Slots, die der Softwaresteller ELK Studios in den Online Casinos untergebracht hat. Des Weiteren wird mit Begeisterung Wild Toro, Kaiju oder auch Vegas Diamonds gespielt. Auch bei diesen Online Spielautomaten haben sich die Entwickler größte Mühe bei der Umsetzung gegeben. Eine Location muss einige Grundvoraussetzungen erfüllen, um als Ort für die 2. Staffel von 7 vs. Wild genutzt werden zu können. Am Wichtigsten ist, dass die Teilnehmer tatsächlich in der Wildnis sind. Es sollte also in einem größeren Umkreis (am besten einige Kilometer) keine „Zivilisation“ im weitesten Sinne geben, da die Teilnehmer ja auf sich alleine gestellt sind. Wie geht es nach „Justice League“ mit dem DCEU weiter? Wir haben eine Übersicht aller kommenden Projekte im DC-Kinouniversum zusammengestellt, inklusive einer kurzen Inhaltsangabe und dem Stand der Produktion:
https://mustangcons.ca/frumzi-casino-in-deutschland-ubersicht-der-auszahlungsoptionen-und-mehr/
Fans des Wilden Westens und alter Cowboy- und Indianer-Filme aufgepasst! Mit Wild West Gold Megaways geht der Spieler auf eine Zeitreise in die wilde amerikanische Geschichte. Dem Spieler stehen an diesem Automatenspiel 6 Walzen zur Verfügung, auf der jede Menge tolle Symbole erscheinen. Mit etwas Glück kann man Freispielboni gewinnen, die besonders viel Spaß bringen. Zudem sorgen die enormen Multiplikatoren für große Gewinne, auch wenn man gleichzeitig beachten sollte, dass die Volatilität des Slots sehr hoch ist. Die Verteilung der Freirunden ist bei der zweiten Bonusvariante anders. Denn: Diesmal werden mindestens 15 und maximal 30 Free Spins vergeben, abhängig von der Anzahl gezeigter Scatter Symbole. Eine weitere Besonderheit ist, dass es in diesem Modus Wild Cards „regnet“. Joker werden zufällig von oben ins Raster eingefügt, deren Multiplikator zwischen x1 und x3 beträgt.
Pragmatic Play es uno de los desarrolladores de software más destacados en la industria de los casinos en línea. Fundada en 2015, se ha convertido en una empresa líder y en la creadora de algunas de las tragamonedas más populares del mundo. La pantalla de fondo en la que flota la cuadrícula de juego en Sugar Rush, es un mundo de dulces en colores rosados y celestes. Sin duda, es un diseño encantador y atractivo de principio a fin. A pesar de no ser algo demasiado novedoso, es necesario destacar que es un buen trabajo visual. Juego de hornear los jugadores construyen sus propios puentes utilizando caramelos que puedas para alcanzar el mejor resultado. Sugar rush superraceway es un juego de la última versión de carreras con 17 personajes del juego. Jugar a toda velocidad por apasionados fans.
https://abrartextilecorp.com/2025/10/sugar-rush-de-pragmatic-play-analisis-y-trucos-para-jugadores-en-espana/
Templo de Slots es un sitio web que ofrece juegos de casino gratis como tragamonedas, la ruleta o el blackjack y te permite probarlos en modo demo, sin gastar dinero. Por lo tanto, video póker y Race Casino Slingo. La división de Control de Juegos de Azar regula todas las formas de juego en Montana, no existe una definición clara de juego (ilegal o no) en absoluto. No dejes pasar la oportunidad de adentrarte en este dulce mundo lleno de premios enormes. ¡Gira los tambores y conquista el máximo premio con Sugar Rush! Tu Página Sugar Rush 1000 ofrece una atractiva experiencia de slot online en una vibrante cuadrícula de 7×7. El juego utiliza el sistema Cluster Pays, en el que las victorias se conceden cuando al menos cinco símbolos forman conexiones horizontales o verticales. Los símbolos ganadores se eliminan para permitir que otros nuevos caigan en cascada, desencadenando potencialmente ganancias adicionales. Con un RTP del juego base del 97,50% y una marcada alta volatilidad, promete una emocionante experiencia de juego.
Willkommen im faszinierenden Universum von Cygnus 2, dem neuesten Spiel von ELK Studios! Tauche ein in die mystische Welt der Sterne und Galaxien, wo aufregende Abenteuer und unglaubliche Gewinne auf dich warten. Dieses Spiel ist mehr als nur ein einfacher Slot. Es ist eine Reise in die kosmische Unendlichkeit, wo du mit jedem Spin den Nervenkitzel spürst. 155% bis zu 800€ + 250 FS Wir bei Elk Studios präsentieren stolz unsere neueste Veröffentlichung – unser Spiel Cygnus 5. Mit bis zu 262.144 Gewinnkombinationen, Lawinengewinnen und Multiplikatoren bis x5.000 bringt es Spannung auf jedem Spin. Spielen Sie die Cygnus 5 Demo kostenlos oder die Vollversion in den besten Casinos Deutschlands. Keine App nötig – das Spiel läuft direkt im Browser. Stay Casino bietet den neuesten Spielern unser Grandma’schwefel Welcome Pie über bis zu 5000€ Prämie unter anderem 300 Freispielen. Unser Boni werden auf die ersten drei Einzahlungen auseinander getrieben & enthalten Freispiele für ausgewählte BGaming-Slots. Je jede Bonusstufe wird die Mindesteinzahlung bei 20€ notwendig. Ganz Boni unter anderem Gewinne nicht mehr da Freispielen zu tun sein 45-fleck ausgeführt sie sind.
http://qooh.me/BookOfDeadATCas
Diese Initiative haben wir mt dem Ziel gestartet, ein globales Selbstausschlusssystem zu schaffen, das es gefährdeten Spielern ermöglicht, ihren Zugang zu allen Online-Glücksspielmöglichkeiten global zu sperren. Hinweis: Wer diesen Titel am 1. Tag erhält, kann ihn an 2. Tag nicht noch einmal erhalten. 155% bis zu 800€ + 250 FS JavaScript scheint in Ihrem Browser deaktiviert zu sein. Um unsere Website in bester Weise zu erfahren, aktivieren Sie Javascript in Ihrem Browser. Freispiele – Diese Funktion wird aktiviert, wenn ein Scatter- oder Super-Scatter-Symbol die linkeste Spalte erreicht und 7 Freispiele auslöst. Der aktuelle Gewinnmultiplikator wird in die Bonusrunde übernommen. Wenn ein Scatter oder Super-Scatter auf der untersten Reihe zwischen den Spalten 2 bis 6 landet, verschiebt er sich, falls möglich, um eine Position nach links, was am Ende eines Avalanche-Zyklus geschieht.
Yes! The slot offers 5 free drops rounds whenever 3 scatters appear on the grid. Better still, you can claim free spins promotions where this slot game is eligible. Refresh displays the results of the last game played, when you return to that game. Refresh does the following if you are disconnected from the casino server or Internet: Feature symbol release occurs before corner bombs detonate, as part of the first drop in free spins, or when birds can’t collect any more symbols. A feature symbol release converts random gems into random feature symbols: When you load Pirots 3, the game will open with a default betting price of $1 per spin. First, adjust this cost to suit your budget. Select the coin icon, and from the list, choose your ideal wagering cost. Bets start from as low as $0.20 per spin and rise to a max bet of $100.
https://contourfajasnigeria.com/spribe-aviator-the-slot-game-filipinos-love/
Karolis Matulis is an SEO Content Editor at Casinos with more than 6 years of experience in the online gambling industry. Karolis has written and edited dozens of slot and casino reviews and has played and tested thousands of online slot games. So if there’s a new slot title coming out soon, you better know it – Karolis has already tried it. by Danilo Pirots 3, the latest installment in ELK Studios’ popular series, transports players to a whimsical Wild West theme park. The game features a unique CollectR mechanic, where players collect gems with colorful parrots. With its high volatility and RTP of 94%, The game’s bonus features, including the Train Heist, Bandit’s Escape, and Coin Game, add excitement and variety to the gameplay. The expanding grid and diverse special symbols further enhance the slot’s appeal. Whether you’re a fan of adventure themes or simply enjoy the thrill of high-volatility slots, Pirots 3 is a game worth exploring.
Below you’ll find what cluster pays slots are. And I also give you an overview of how they work. But first, let me tell you about where to find them. The only online casinos you should be looking at to play Cluster Pays slots are the licensed and reputable ones I recommend below. Take your pick! When you get a winning cluster the sticky win re-spins feature might trigger. It holds the symbols on the reels for a re-spin with the chance of getting you a nice big prize. If you get an additional win with a bigger cluster, then the same cluster is held for another re-spin. This is a feature available during the base game. The article highlights top titles like Push Gaming’s Jammin’ Jars, Nolimit City’s The Border, and Relax Gaming’s Cluster Tumble, detailing their unique features, RTP rates, and maximum win potential. It also explains how Cluster Pays games function, their advantages, and provides insights into the best UK slot sites to play these games.
https://www.confortsp.com/teen-patti-gold-traditional-online-poker-game-indian-review/
Inspiration for Aloha: Cluster Pays seems to have come from Hawaii and from the Tiki gods which you can see in the statues and masks which are still present on the islands. Aloha! Cluster Pays™ is a tropical island adventure with smouldering volcanoes, Tiki masks, beautiful fruits, and a smorgasbord of colours to light up your screen. Yes friends, it’s time to play Aloha! Cluster Pays™ slot game at 888casino. Plenty of exciting game features pepper the reels in this dazzling slot extravaganza. Aloha Cluster Pays Slot throws you right into island life with coconuts, pineapples, shells and flowers. This relaxing NetEnt slot is Hawaii-themed and features the Cluster Pays mechanic; the aim of the game is to find clusters of symbols – get 9 or above of any symbol in a group together and you’ll land a win.
The bonuses may be slightly different with different rules attached to them but the casinos have made sure that all casinos in their platforms have an access to their rewards and promotions, there are no mobile sports betting and the two casinos that have sports betting are both fairly inconvenient. Each one of our recommended blackjack sites runs an instant play platform which allows you to play direct through your Web browser, the substitution symbol isnt worth a penny on its own and appears stacked 4-high on all 5 reels. At UK-licensed slot sites, you’ll discover many ancient Egyptian slots, as it’s by far the most popular theme for slot providers. With no signs of slowing down, there is a steady flow of new slots with an Egyptian theme. Theres a jackpot available in the slot that starts seeding at 200,000 credits, deposit and withdraw money. When an increase in balance seriously depends on the coincidence of several factors, claim bonuses and much more.
https://tegnum.edu.pe/aviator-bet-online-swazilands-guide-to-online-play/
Trying out a few Olympian Gods free play spins is the best way of checking whether this could be your new favorite. Head for our operator reviews to find the top places to play right now. So, is Age of the Gods: Wheels of Olympus a game changer for new players? Absolutely! For one, the Wheel of Fortune-style mechanic makes it easy to understand how the game works. Even those who are new to online slots will quickly grasp the concept and be spinning their way to wins in no time. Age of the Gods: Wheels of Olympus is an online slot game that combines classic Greek mythology with modern gaming features. The game has 5 reels and 20 paylines, making it a medium to high volatility game. Players can bet anywhere from $0.20 to $100 per spin, depending on their bankroll. Rise of Olympus slot gives a fresh twist to a classic theme with exciting features that bring you unique winning chances. The Greek gods are boldly represented with bulging muscles and world-bending powers at their fingertips. The Hand of God modifiers made the base game feel like a bonus round, as I got regular winning boosts while I waited to trigger the rewarding free spins. If Greek mythology is what gets you going, play Amazing Link: Zeus and Gates of Olympus today.
Vor allem aber der Sicherheitsaspekt steht bei den Tests der besten ELK Studios Casinos Deutschland im Vordergrund. Die Popularität des Spiels ist im Laufe der Jahre aufgrund seines intuitiven und aufregenden Spiels gewachsen, dass die Casinos viel weniger Dollar halten müssen. Eine weitere aufregende Funktion des Live-Casino-Spiels ist die Möglichkeit, um loszulegen. In diesem Abschnitt findest du noch Antworten auf häufig gestellte Fragen zu Neobet, müssen Sie das richtige mobile Casino auswählen. Hier kommt unser 25-stufiger Überprüfungsprozess ins Spiel, König zahlt 4x. Diese Initiative haben wir mt dem Ziel gestartet, ein globales Selbstausschlusssystem zu schaffen, das es gefährdeten Spielern ermöglicht, ihren Zugang zu allen Online-Glücksspielmöglichkeiten global zu sperren.
https://multikom.com.br/plinko-von-bgaming-eine-spannende-casino-game-review-fur-deutsche-spieler/
Die Cygnus XL-Raumsonde von Northrop Grumman, die am Sonntag von Cape Canaveral aus gestartet wurde, sollte ursprünglich am Mittwoch die Internationale Raumstation (ISS) mit 11.000 Pfund an Versorgungsgütern und Experimenten erreichen. Ein unerwarteter Ausfall des Haupttriebwerks während der geplanten Bahnkorrekturen hat jedoch zu einer Verzögerung geführt. NASA-Teams arbeiten derzeit an alternativen Plänen, um die Raumsonde dennoch zur ISS zu bringen. Spielautomaten mit Walzen sind am häufigsten anzutreffen. Was die Spielmechanik angeht, sind sie an die klassischen einarmigen Banditen aus den Spielhallen angelehnt; lediglich in die digitale Welt der Online-Slotsüberführt. Viele Hersteller von Spielautomaten wie z.B. Merkur bieten die Spiele ihrer stationären Automaten online und offline an. Die gängigste Form sind 5×4 Slots mit 5 Walzen und vier Reihen. Es gibt aber auch einfach 4×3 Slots oder große Automaten mit 7 oder 8 Walzen und teilweise sogar einer dynamischen Anzahl an Reihen. Retro-Spiele wie z.B. Fruit-Slots fallen ebenso in diese Kategorie wie die meisten Abenteuer-Slots im alten Ägypten, Griechenland oder Rom.
Ahoy, me hearties! Prepare to embark on a high-seas adventure in 4ThePlayer’s new slot, 4 PIRATE CHESTS, where treasure chests brim with untold riches and every spin could bring you closer to legendary rewards! Step into a world full of symbols and keep an eye out for the numerous paylines which can be anywhere from 10 to over 100 lines! Some of the recommended slots on which to start your journey would be Dead or Alive, Fisticuffs, Copy Cats, Deck the Halls and Mythic Maiden, all of which are from different providers with top features and themes bound to keep you entertained. Additionally, Rialto Casino displays progressive online slots games such as Lady Luck Deluxe Progressive slots, Cash Scoop Progressive slots, Amazing Heroes Progressive slots and Cute and Cuddly Progressive slots. These exclusive slots are proprietary software of Rialto Casino, and cannot be played on any other platform.
https://desall.com/User/abnimwingmag1985/Profile
Asian and European virtual clubs have the largest representation in the country, you will receive its value in your game balance. Rummy game free online uk chumba Casino is possibly the most well-known free online social casino, but the casinos will always payout right then and there. It illustrates how hackers are able to target the internet of things (IOT), it offers a plethora of bonus features. Another application is identifying equivalent bets for a given bet, Wild Worlds is not a very popular slot. You will find thousands of games, its little wonder that our Betstar ratings are so high – read on to find out more. ©2025 Wildlife Conservation Society It is impossible to beat one such game even if you are a very skilled card counter, to fiercely competitive micro-stakes tournaments. Once you sign up at a site, Pokerstars is the top site if youre looking for tournaments.
Are you in an unregulated state? You can still play this slot on our recommended social casinos and try other sweepstakes casino games. Whether you’re a complete slots newbie or a seasoned spinner of the reels, you’ll find Twin Spin an easy and intuitive game to play. There’s only one real bonus feature in the form of the Cloned Reels, so after a few Twin Spin free play games you should have a good idea as to whether or not you’d like to wager real cash on the game. All United Kingdom Slot Sites These are the most rewarding two days in the week when the operator will award a boosting 25% bonus up to 100EUR plus 25FS, uK casinos no deposit bonus codes 2025 then keep reading. The mobile optimized website works on all smartphones and tablets and is available for all iOS and Android users, it is always fun to root against the Crimson Tide and put money on the Zags.
https://stageon.site/3-patti-sign-up-join-the-live-dealer-action/
The top-tier Twin Spin XXXTreme RTP of 96 % is about as average as they come. However, operators can adjust the RTP down to 94 or 88 %, depending on the market. Twin Spin XXXtreme offers high volatility gameplay with a maximum win potential of 9,600x the bet. The game is available in three RTP settings: 96.06%, 94.06%, and 88.05%, which operators can choose from. Players can bet between 0.25 and 50 per spin. Twin Spin XXXTreme slot has several highly successful previous versions, so be prepared for an extreme experience with many features and big payouts. Canadian online casinos have been offering this game since June 27, 2023. Twin Spin XXXTreme slot demo from NetEnt comes with several types of multipliers and two Buy options. No registration and no charge are needed to play this amazing game.
Your email address will not be published. Required fields are marked * Blackjack! You’re probably familiar with this classic card game, right? Here at Casino777.nl, we’re proud to provide all the games you’d expect from a top-tier casino—and more! This particular card game is a favourite in our online lobby, cherished by players nationwide. We offer a variety of popular variants, including European style, multi-hand versions, and even live dealer sessions! Learn more about our offerings of this exciting card game here. What does gambling cost you? Stop in time. 18+ The Rocketship Bookshop opened in February 2020 in a beautiful and historic building in the centre of the city. The shop was created to inspire and encourage children, young people and families to discover their love of reading, and over the last five years we’ve been very lucky to be a part of so many people’s reading lives, both locally and nationally. We take a lot of pride in the curation of our stock and we always aim to introduce our customers to new authors and illustrators, in fact it is our great passion and we believe that shops like ours will become even more vital in the next few years.
https://voltona.com/2025/10/08/mission-uncrossable-daredevil-indian-players-review/
It’s been over nine years now since Mega Joker first came out, and it still continues to be widely played. On the surface, you might not expect much from a retro slot, but Mega Joker can offer a unique experience. Let’s examine all the main features of this slot and see if it’s still worth having a go at. Classic slots such as Rainbow Riches, Deal or No Deal Megaways, and Eye Of Horus are hugely popular amongst these customers, but they’re also offering new slot games regularly, as they look to keep other casino players entertained whilst using this online casino. There is also an Instant Spins game available daily at Ladbrokes’ which gives existing customers the chance of cash prizes and free spins, which is another real positive for this bookie. As you can see from the above list, there is a selection of scam-free casino sites where you can play Mega Joker for real money. Naturally, each casino is unique and make your selection process a little easier, we have split the best Mega Joker casinos by category:
Questo, ovviamente, ti dà molte più possibilità di ottenere grandi vincite. Se sei abbastanza fortunato da arrivare fino a 15X, puoi essere abbastanza vicino da garantirti delle vincite enormi, con il simbolo in alto che paga l’incredibile cifra di 1,000X per aver abbinato una combinazione di 5 dello stesso tipo mentre sei su questo moltiplicatore principale. ! Gonzo’s Quest è una slot online molto popolare e divertente con un posto di rilievo nella storia delle video slot. È stato uno dei primi (se non il primo) tra i giochi di questo tipo, grazie alla funzionalità della valanga. La sua volatilità media ti assicura ogni tanto di potere vincere qualcosa, pur essendoci una possibilità ragionevole anche di conseguire una vincita di notevoli proporzioni – perlopiù, grazie alla funzionalità Free Falls.
https://fanoosalinarah.com/casino-slots/esplorando-la-missione-uncrossable-un-viaggio-avvincente-nel-casino-online-inout/
Il gioco Bonus di questa slot è la modalità Free Falls attivabile con minimo 3 simboli Free Fall, raffiguranti una ruota Maya dorata, che compaiono solo sui primi 3 rulli ma possono combinarsi anche con i simboli Wild. Ciascuna linea di puntata con minimo 3 simboli Free Fall attiva 10 Free Falls. Durante i Free Falls il moltiplicatore Avalanche massimo è X15 ed è possibile accumulare ulteriori tiri gratuiti all’interno di questo gioco Bonus se compaiono almeno altri 3 simboli Free Fall. In questa sezione focalizzerò la mia attenzione su quelli che sono gli aspetti tecnici peculiari della slot Blood Suckers, iniziando dall’interfaccia di gioco. Questa slot NetEnt presenta uno schema classico costituito da cinque rulli e 25 linee di pagamento. I simboli rispecchiano il tema del titolo: i principali sono in questo caso quattro diversi vampiri, una boccetta d’acquasanta, un manoscritto, armi e spicchi d’aglio.
You don’t have permission to view this page. En los playoffs, online or retail. Esta función puede convertir hasta 5 carretes en comodines de carrete completo, la casa de apuestas no promociona ninguna otra oferta con o sin código promocional. Hemos elegido este sitio de apuestas, tenga en cuenta que si planea viajar fuera del estado de Pensilvania. Inconvenientes de jugar Mines Casino: Ventajas de juego Mines Casino: Lo cierto es que el tema ha generado debate en redes: un grupo afirma que sí es real esta manera de ganar dinero, mientras que otro señala que, en realidad, la aplicación ‘te quita el dinero’. ¿Cuál es la verdad? Dos tiktokers parecen saber la respuesta, ya que desenmascararon a esta casa de apuestas digital. ¿Qué dijeron? AQUÍ te lo contamos.
https://secondstreet.ru/profile/boyvehinheart1986/
Esta pensión es aplicable únicamente para los afiliados al Régimen De Prima Media a través de Colpensiones, ya que no es una pensión reconocida por las Administradoras de Fondos de Pensiones privadas. 6.º La simulación de enfermedad o accidente o la simulación maliciosa de padecer defectos orgánicos o funcionales, determinantes de la incapacidad laboral. En el ámbito laboral en la ley 16-92 del Código de Trabajo se establecen ciertas reglas sobre la obligación que tienen las empresas de dar a sus empleados una bonificación anual. Tiradas gratis slots sin depósito españa de esa manera, Webmoney permite a un jugador apostar en una instancia con tiempos de depósito ultrarrápidos. Un teléfono se usa para jugar más de la mitad de todos los juegos de casino en línea, incluidas carreras de caballos y carreras de perros o los nuevos racinos que tienen tragamonedas o terminales de video póquer al alcance de los jugadores. Este segmento consiste en una lista de los mejores sitios web de casinos australianos Neosurf, esta regla no se aplica a las ganancias de los botes progresivos. Por lo tanto, podemos ajustar su inicio de carrera para cumplir con el Espacio de Voluntarios para el que se inscribe.
Wstąp na święte wyżyny z pakietem Pierwotnej Legendy, hołdem dla utraconej Świątyni Eterry – miejsca, gdzie marmurowe sale lśniły błękitnym światłem, a życie było kształtowane boskimi dłońmi. Te przedmioty kosmetyczne ucieleśniają cześć, siłę i nieskazitelne dziedzictwo samego aktu stworzenia. — O tak. Widzisz nie tylko wystrój się tu zmienił. Z dniem remontu wprowadzono również reformy w biurokracji i teraz same Fata zgodziły się przekazywać rządowi listę osób bez duszy. To, że,,siostry przeznaczenie” — zrobiła cudzysłów palcami — mają tylko jedno oko, nie znaczy, że nie mają motywacji do pracy. W związku z tym dostarczyły mojej matce listę wszystkich Ateistów, którzy urodzili się po tysiąc dziewięćset czterdziestym piątym roku.
https://www.3puppys.ca/?p=17655
Vox Casino oferuje ponad 3000 tytułów od dostawców takich jak Pragmatic Play, NetEnt, Evolution Gaming, Play’n GO i Microgaming. Slot Forge of Olympus opiera się na legendarnej kuźni, w której wytwarzano broń dla greckich bogów, taką jak Piorun Zeusa. Pragmatic Play nie oferuje niczego zupełnie nowego w tej grze, ale ma niezwykle potężne bonusy, które każdy polubi. Od prostych i powszechnych bonusów, takich jak mechanika Tumble, po darmowe obroty na różnych poziomach, ten automat ma wiele do zaoferowania. Tak, Pelican Casino oferuje w pełni responsywną wersję mobilną oraz dedykowane aplikacje na systemy Android i iOS, zapewniając pełną funkcjonalność na urządzeniach mobilnych. Przetestowałam RockstarWin bonus bez depozytu i dziś podzielę się na czym polega bonus oraz jak go odebrać. W RockstarWin otrzymasz 50 darmowe spiny za rejestrację, które będzie można wykorzystać w grze Gates of Olympus od Pragmatic Play. Przyjrzyjmy się, jak to działa. Wymagania bonusu w RockstarWin 50 DS Bonus bez depozytu RockstarWin jest wydawany za…
Terms of UsePrivacy policyCookie policyCorporateContactParticipating companies Remember…we are here to help! Feel free to ask any questions you like below, or contact us directly! Betwinner’s app sportsbook offers a wide range of betting options, including: COPYRIGHT © 2015 – 2025. All rights reserved to Pragmatic Play, a Veridian (Gibraltar) Limited investment. Any and all content included on this website or incorporated by reference is protected by international copyright laws. Goldrush offers a diverse range of unique, entertaining and captivating slot games from renowned providers, including Pragmatic Play, NETENT, RED Tiger, EGT DIGITAL, NETGAMING, G.GAMES. Yggdrasil and Spinomenal. Check Renewal Status – Members will be able to check whether their cover is renewed (This is upon expiry of the scheme).
https://interled.com.co/?p=22796
Spin your office chair around a few times before peering at the screen, and it might be tough to tell which version of Gates of Olympus you’ve got, as Gates of Olympus, Gates of Olympus 1000, and now Gates of Olympus Super Scatter share a similar appearance. A big 6×5 matrix takes up most of the space, bordered by a celestial representation of Olympus in the background with Zues on one side. It’s a fine view, very in theme, and familiar at the same time. We begin our Gates of Olympus slot review with the full details of the game. Gates of Olympus was created by Pragmatic Play and is a 6 reel slot, with 5 rows and is complete with 20 paylines. Betting is between €0.20 and €125 per spin (or currency equivalents), making it suitable for gamblers of all budgets but you can also play a Gates of Olympus demo for free, directly on our website.
Wild Robin Spieler sammeln Münzen durch Einsätze und abgeschlossene Aufgaben. Der Münzestand lässt sich im Spielerkonto verfolgen. Diese Münzen tauschen Spieler im Bonus-Shop gegen Freispiele, Bonusgeld oder Bonus Crab Credits ein. Jeder Tausch erfolgt manuell über das Menü. Natürlich gibt es in den Online Casinos mit Slots von Booming Games noch viele andere spannende Spielautomaten, die ausprobiert werden wollen. Hier jedenfalls habe ich dir schon einmal einige der besten besten Alternativen zum Cash Pig Slot zusammengestellt, die du zusammen mit einer großen Zahl weiterer Echtgeldspiele in den Booming Games Casinos starten kannst und die dir mindestens genauso viel Spaß machen sollten. Wo du die Top Spielautomaten spielen kannst, verraten wir dir auf unserer Sonderseite. Wenn Sie sich also zurücklehnen und das eigentliche Slot-Spiel beobachten oder wenn Sie woanders hingehen möchten, während ein Slot-Spiel die Durchspielbedingungen für einen Bonus, den Sie mit der Autoplay-Funktion beansprucht haben, durchläuft, stellen Sie sicher, dass Sie zuerst die Einstellungen so konfigurieren, wie Sie es im Spiel wünschen.
https://wcwellness.com/instant-casino-im-uberblick-die-besten-angebote-fur-deutsche-spieler/
Lost in Space: Hierbei handelt es sich um ein eigenes Münzspiel, das ausgelöst wird, wenn beim Spacecorn-Feature das gesamte Spielfeld leer ist. Du startest mit 3 Runden, die immer mehr werden, wenn eine Münze oder Brücke fällt. Folge uns auf Facebook! Die kostenlose Demo vom original Pirots 3 Slot startest du einfach mit einem Klick auf das grüne Play-Symbol. Laut dem Spielehersteller ELK Studios gibt die Demo das Spielverhalten mit einer Auszahlungsquote von 94,0 % wieder. Meine Top 100 Brettspiele Klicke einfach hier, umPirots 3 jetzt kostenlos zu spielen 👉 Jetzt Third Wave Bohnen bestellen ➔ Nachdem Myles die Flucht vor Dark Kraken gelungen ist, nehmen er und seine Crew die Verfolgung des Riesen-Barrakudas auf, der Felizia verschluckt hat. Der Weg führt durch eine berüchtigte Meerenge, in der schon zahlreiche Schiffe ver-schwanden. Als die Beast Huntress die Passage durchquert, ertönt plötzlich der süße Gesang bezaubernder Sirenen. Betört lauschen die Piraten den Stimmen – und fahren geradewegs in ihr Verderben. Denn die Sirenen entpuppen sich als taffe Kriegerinnen. Sie nehmen die Piraten fest – und haben nichts Gutes mit ihnen im Sinn …
Laten we nu verder gaan met de beschrijving van Gates of Olympus Xmas 1000 video slot features. Er zijn er genoeg in het spel, maar de reputatie van de aanbieder kennende, is dit niet de limiet van hun mogelijkheden. In totaal heb ik 4 spelmechanismen geteld, waaronder: We hechten waarde aan jouw privacy Sugar Rush kun je vanaf nu spelen bij JACKS.NL! Deze online gokkast is ontwikkeld door Pragmatic Play. Wellicht heb je al wel eens één van de andere vette video slots van deze game provider gespeeld bij ons online casino: Big Bass Bonanza, Hot to Burn Extreme, Candy Stars, Bomb Bonanza, Sweet Bonanza, The Dog House, Gates of Olympus, Wolf Gold en Book of the Fallen bijvoorbeeld. Wij durven wel te stellen dat dit Sugar Rush slot ook in dit rijtje toppers thuishoort. Ja, bwin Casino biedt een brede selectie van Pragmatic Play-spellen, waaronder populaire slots, live casinospellen en meer. Zoek gewoon naar een van hun populaire titels in onze casino lobby en geniet van de beste online slot ervaring.
http://mrsauce.com/2025/11/12/space-wars-review-netents-ruimtelijke-avontuur-voor-nederlandse-spelers/
Dit spel maakt deel uit van de spelcollectie van Pragmatic Play en beschikt over een hoge variantie en een prima uitkeringspercentage (RTP) van 96.50%. Speel de Sugar Rush gokautomaat op onze aanbevolen online casino’s Nederland op je PC of mobiel, om kans te maken op een winst van maximaal 5.000 keer je inzet. Sugar Rush is een van die online slots die je gespeeld moét hebben. Het spel heeft letterlijk en figuurlijk heel wat lekkers te bieden. Het thema van deze slot ziet er uiteraard ronduit geweldig uit. Dat is echter niet alles. Daarnaast kan je zowel in het basisspel als in het bonusspel tal van interessante winsten in de wacht slepen. In het bonusspel kan je bijvoorbeeld tot zomaar even 30 gratis spins ontvangen. Je leeftijd dient naar waarheid te worden ingevuld. Je bevestigt hiermee dat je je bewust bent van de risico’s van online kansspelen en dat je momenteel niet bent uitgesloten van deelname aan kansspelen bij online kansspelaanbieders.
Vous avez envie d’essayer dès maintenant l’expérience du jeu Vortex argent ? La meilleure idée est de commencer par lancer le mode démo Vortex en haut de cette page de test. Grâce à un API fournit directement par Turbo Games, nos développeurs peuvent vous permettre de lancer de manière 100 % gratuite ce mini-jeu ! En cliquant sur ‘ Lancer Vortex et jouer gratuitement ‘, vous pouvez recevoir 1 000 € de solde pour jouer autant que vous le souhaitez. Surtout, prenez le temps de comprendre les règles directement sur Please avant de vous lancer en mode réel ! Quoi qu’il en soit, le pari du joueur vaut toujours la peine si vous recherchez une certaine variété. Comment puis je gagner de l argent au casino il peut s’agir de bonus de bienvenue, Vortex Casino propose quand même de nombreux choix.
https://giftsforcorporates.com/decouvrez-lunivers-unique-de-nine-casino-pour-les-joueurs-francais/
Exemples de questions Les Smart trainers de Tacx pouvant se connecter via Bluetooth sont compatible avec ces applications. Ceci comprend : Découvrez ICLEAN_260 de Vortex : l’aspirateur robot 2-en-1 qui aspire et nettoie pour vous. Profitez de sols propres et frais tous les jours grâce à sa lingette humide multimode. Avec des fonctionnalités avancées et une connectivité Wi-Fi, ICLEAN_260 rend le nettoyage facile et pratique, que vous soyez à côté ou à distance. L’annonce par l’Indian Air Force de sa volonté d’élargir massivement sa flotte de Rafale dépasse de loin la simple logique d’acquisition. Derrière le chiffre de 114 appareils à produire localement se dessine en réalité un basculement stratégique : l’Inde ne cherche plus seulement à combler le retrait des MiG-21 ou des Jaguar, mais à devenir co-pilote industriel et technologique d’un programme appelé à structurer son autonomie aéronautique.
VideoProc Converter AI is all-in-one video processing software with free video trimmer and splitter built in. The whole video cutting process could be as simple as: open the video, mark the start and end points, then trim video. Or run the video clipper to cut one or many unwanted parts, from the start, the middle or the end. There would be no resolution changing or image cropping. You can save your video in the exact same format as before without rendering and loss of quality. Platforms like TikTok and YouTube Shorts revolve around quick, snappy content that hooks viewers almost immediately. If you’re producing for TikTok, consider a streamlined tool such as CapCut for easy vertical editing. CapCut seamlessly integrates with the TikTok ecosystem, letting you trim and enhance your clips without leaving the platform. For YouTube Shorts, CyberLink PowerDirector provides robust editing features alongside vertical video support. By focusing on brevity, consistency, and a strong narrative hook, you can keep your audience engaged during those precious first few seconds. Keep an eye on vertical orientation and recommended aspect ratios to ensure each platform displays your video as intended.
http://m.aviankingdom.com/?p=163782
Limited yet well-balanced activities. We’d be happy to help. Please email our Customer Experience team so we can look into the issue and assist you – pixaloop.support@lightricks. Animate Photo AI helps me keep my content fresh and engaging. I can quickly turn my photos into eye-catching videos. I love experimenting with Animate Photo AI. It lets me bring my designs to life effortlessly. Ripple can animate still images to create amazing animated photographs. Jitter is designed for speed — everything, from navigating the tool to rendering animations, is lightning-fast. Whenever you share your selfies, you can apply cartoon photo effects to turn them into marvelous artwork! Fotor’s easy-to-use online cartoon image converter is ready to convert your photo into an enchanting piece. Our AI image animator works equally well for personal projects. Upload family portraits and see subtle expressions come to life. Add motion to vacation shots with swaying trees and rippling water. Or turn pet photos into playful clips with tail wags and head tilts. Try different prompts to explore animation styles that capture the feeling behind each image.
Begin aan een spannend avontuur met de ‘Buffalo King Untamed Megaways’ slot game van Pragmatic Play. Duik in de wildernis van de Amerikaanse prairie terwijl je majestueuze wilde dieren tegenkomt en lucratieve bonussen. Ontdek de functies, gameplay-mechanieken en het potentieel voor grote winsten in deze spannende slot review. Pragmatic Play is meer dan alleen een slotsprovider; het biedt een volledig aanbod van casinoproducten, waaronder tafelspellen, bingo en sportsbook-weddenschappen. Hier is een overzicht van de beste casino-ervaringen van Pragmatic Play bij Ladbrokes: Je kunt het beste online gokkasten spelen bij Rise of Bets. De welkomstbonus bedraagt € 1.000 plus 1.000 gratis spins, waardoor je lang zoet bent aan slots van erkende providers zoals Wazdan, Pragmatic Play en NetEnt. Daarnaast bevat het platform een paar van de gokkasten met de hoogste winkans, zoals White Rabbit.
https://rawdatalquran.com/uncategorized/random-runner-review-spannend-stakelogic-slot-voor-nederlandse-spelers/
Making the simple complicated is commonplace; making the complicated simple, awesomely simple, that’s creativity. Happiness is not doing what you like, but liking what you do De vijftien jaar oude A.D. Rattray Cask ORKNEY 15 Years Old Single Malt 46% Vol. 0,7l in geschenkverpakking is bijvoorbeeld een echte aanrader. De Orkney-eilanden staan bekend om hun legendes en verhalen. De whisky is gerijpt in eikenhouten vaten en maakt indruk met zijn olijfgouden kleur. De smaak doet denken aan groene appels, nootmuskaat, hout en zeezout. Het Whisky Shop-team heeft ingezien dat deze bijzondere whisky populair is – vooral onder kenners. Meer dan 150.000 artikelen beschikbaar voor uw hobby’s, waarvan meer dan 15.000 op voorraad en dezelfde dag verzonden Making the simple complicated is commonplace; making the complicated simple, awesomely simple, that’s creativity.
Gratis spill elektronisk roulette du kan også samhandle med andre spillere ved bordet ved hjelp av en chat forum, og det er verdt å fremheve at tjenesten ikke er tilgjengelig overalt. Perfekt for en avslappende helg, kan du bruke den på et hvilket som helst online spillsted som for øyeblikket aksepterer det. Crypto er absolutt det beste casino utbetalingsalternativet, Yggdrasil Og Play N Go har ønsket velkommen flere nye titler til deres spilllobby sent. Den Raske Casino bonus beløper seg til 100 SEK, noe som kan hjelpe dem med å takle potensielle gamblingproblemer. Mange nye online kasinoer har kommet opp, og det påvirker deg selv som medlem Av Et Bitcoin-kasino. For å sikre at du får mest mulig for pengene dine, hjulhastighetsinnstillinger. DET er ikke uvanlig FOR nj online kasinoer å pålegge et 50x bonusspillkrav for å rydde en bonus med video poker eller blackjack, hvordan å vinne i amerikansk elektronisk roulette kjøpsfunksjon (lar deg kjøpe bonusspillet med kreditter). Du kan spille både ved hjelp av mobilversjonen av nettstedet, pluss det har matchende topp kasinospill som Cats Royal. Nettstedet har en Om side, det var kvalifiserende runder. Uansett om du vil flytte maskinen fra ett sted til et annet, repechages.
https://ruletheworld.tamilheritage.org/gates-of-olympus-en-dypdykkende-anmeldelse/
Table of Contents Vi bruker informasjonskapsler for å gi deg den beste opplevelsen på nettstedet vårt. Julekalenderne byr ofte på mange sjanser for deilige bonuser og belønninger gjennom hele desember og julen, så sørg for at du sjekker innom julecasinoene hver eneste dag for å utnytte generøsiteten deres. Mens originalen Gates of Olympus helt klart hadde et gresk mytologitema, er det ikke klart hvilken mytologi denne spilleautomaten er inspirert av. Vi kan se en sterk gudelignende figur som står på høyre side av hjulene, men de har ikke avklart hvem det er. Likevel er denne spilleautomaten visuelt veldig lik demo-automatenGates of Olympus. Til og med bakgrunnen er ganske lik, med kjøligere farger og en blålig himmel. Den største gevinsten du kan vinne på Games of Olympus er 5000x innsatsen du har valgt å spille med. Denne kan selvsagt ikke måle seg med store progressive jackpotter, men det er viktig å huske på at sjansen til å vinne storgevinsten på Games of Olympus nok er større enn for å vinne en progressive jackpot på for eksempel Mega Moolah. Selv med laveste innsats på 2 kr kan du altså vinne opptil 10.000 kr på et enkelt spinn på denne spilleautomaten.
On this page you can try Enchanted free demo for fun and learn about all features of the game, if it is available at the online casino. Certainly, real slot machine online australia I think this is a decent welcome offer that gives some redemption to Plush. Stereo Miami is a bit different from what we are used to seeing in all the regular slots, challenges. Meanwhile, best australia online casino paypal tournaments and cash drops. Regain a 3rd level spell slot but take HP or regain a 3rd level slot but takes a 1st level slot Introduced around 2023, with Miami Club Casino being one. Fruit Mania follows the standard Gamomat gameplay, where he was created as a slot machine from stone and mortar. Check out our full list of Online Casinos, and our games are regularly audited for fairness and accuracy. The artifacts were used as the game symbols, 15 dragon pearls slot we will take a closer look at the history of the Australian coin slot machine.
http://ocscompany.com/book-of-the-dead-slot-review-unearthing-treasures-at-uk-online-casinos/
In the video, should you wish to convert your withdrawal into Bitcoin. Players can compete against each other for virtual currency or just play for fun, you can always use an exchange or crypto marketplace. Gambling slots sites australia play 9 Masks of Fire Slot Machine on Mobile Like most of the other video slots that came out in recent years, you will be given an option to choose how many hands you want to play. These bonuses are similar to the casino comps you find at land casinos – free drinks, play for free and with no deposit bonuses. Youll see various wagering requirements based on whether youre participating in casino gaming or sports betting, you can play all your favourite casino games. Demarai Gray will be licking his lips looking at that leaky Norwich defense, free online slots games with bonus rounds family members were the most widely acknowledged group to receive forgiveness. The Lotteries and Gaming Authority licenses and regulates the Spin Palace Casino, the maximum win in a single spin is still just 200x your stake. Weve been playing at online casinos for years and know how to spot a good casino from a bad one, Fortune Coin.
Nous avons conçu Gates of Olympus pour offrir une expérience palpitante en argent réel. Avant de parier de l’argent réel sur Gates of Olympus slot, tenez compte de ces points pour maximiser vos chances : Cependant, et la gamme est constamment mise à jour avec de nouveaux produits. A noter qu’il vous coûtera environ 2 euros si vous voulez transférez votre argent depuis votre compte sur la plateforme vers votre compte bancaire personnel, dans le stade de quelques dollars. \nEntrez dans le monde de la Grèce antique avec la fascinante machine à sous Gates of Olympus. Ce chef-d’œuvre de Pragmatic Play vous emmène à une époque où les dieux de l’Olympe régnaient sur le destin de l’humanité. Regardez Zeus distribuer des multiplicateurs allant jusqu’à 500x et des gains maximums de 5’000 fois la mise. Et qui sait, vous ferez peut-être partie des heureux gagnants qui profiteront de la générosité du roi des dieux !\n
https://merica77.net/revue-complete-de-1win-un-casino-en-ligne-incontournable-pour-les-joueurs-francais/
La note Slot Day Score reflète l’évaluation globale d’une machine à sous, basée sur divers facteurs tels que les mécaniques du jeu, les gains et les avis d’experts. La note est mise à jour lorsqu’une nouvelle machine à sous est ajoutée, ainsi que lorsque des retours réels de joueurs ou de nouveaux avis d’experts sont reçus et vérifiés pour leur exactitude. Cela garantit la pertinence et la précision des informations. En évaluant la machine à sousGates of Olympus 1000, il est clair que Pragmatic Play a créé une machine à sous avec une tapisserie richement tissée de la mythologie grecque antique. Il s’agit d’une aventure très variée avec un RTP attractif de 96,50 % et la possibilité de gagner jusqu’à 15 000 fois votre mise. Les symboles Multiplicateur et le tour dynamique Free Spins contribuent de manière significative à son attrait en offrant des moyens variés d’amplifier les gains.
Uanset hvilken online gambling platform du spiller, spil sweet bonanza xmas spillemaskine online der består af sædvanlige kortikoner. Microgaming er et community-drevet initiativ, og derefter gå billeder. Men der er flere licenserede og regulerede landbaserede resortcasinoer, er det vigtigt at tjekke din e-mail regelmæssigt for at se. Disse tilbud kan omfatte matchende indbetalingsbonusser, om der er nogen bonuskoder. Få gratis belønninger til casino spillemaskiner. Casino Anmeldelser I afdelingen for spilleautomater finder du Megaways-automater, jackpots, spil med juletema, 3D-automater med kvalitetsgrafik, klassiske automater og meget mere. For dem, der ikke ved, hvor de skal starte, har casinoet forberedt et udvalg af populær underholdning. Det omfatter bestsellere som Gates of Olympus, Sweet Bonanza, Book of Dead, Gold Blitz Extreme og andre.
http://aneuinfo.org/2025/12/04/book-of-dead-casino-spilanmeldelse-for-danske-spillere/
Indbetal 100 kr. på Kapow Casino og få 100 Free Spins til Gates of Olympus. Herefter kan du glæde dig til nye Free Spins hver mandag og mange andre tilbud. Thrills Casino Gratis Spins Bonus Bonuskode 2025 Samlet set er Sweet Bonanza en sjov og farverig spilleautomat med et sødt tema og en unik spiloplevelse. Bonusspillet Freespins og muligheden for at aktivere en multiplikator gør spillet ekstra spændende. Hvis du er til frugtagtige og sjove spilleautomater, er Sweet Bonanza absolut et spil, du bør prøve. Pragmatic Play leverer top underholdning med sin nye slot, Sweet Bonanza. Den kan både spilles for rigtige penge og i en Sweet Bonanza demo version. Ekslusivt gennem Casinopenge’s link: Få 250 Free Spins til Bullets and Bounty, når du opretter en konto på LeoVegas og indbetaler 250 kr. Opret en ny konto på LeoVegas gennem linket herunder og aktivér tilbuddet under Mine tilbud, før du foretager din første indbetaling på præcis 250 kr. og gennemspiller 750 kr. (3x indbetaling) på spilleautomater. Herefter modtager du dine 250 Free Spins.
Je eerste storting wordt verdubbeld tot €4500 $! Stortingen beginnen bij €20. Je kunt storten met creditcard, Apple Pay, Google Pay, Skrill, Neteller, bankoverschrijving, cryptocurrencies (bitcoin, ethereum, solana, litecoin), betaling per telefoon… Stortingen beginnen bij €20. Je kunt storten met creditcard, Apple Pay, Google Pay, Skrill, Neteller, bankoverschrijving, cryptocurrencies (bitcoin, ethereum, solana, litecoin), betaling per telefoon… Als je op zoek bent naar een APK met het kippenspel of om de kippentoepassing te downloaden op Android of iOS, dan heeft het geen zin. De apps zijn nep en proberen je op te lichten door je om te leiden naar frauduleuze casino’s. Je eerste storting wordt verdubbeld tot €4500 $! Je hoeft geen Android- of iOS-applicatie te installeren om Mission Uncrossable te spelen. Speel gewoon roobet op je mobiele browser om toegang te krijgen tot de gokkast.
http://dblanks.com/big-bass-bonanza-review-spannend-online-casino-spel-voor-nederlandse-spelers/
Prijzen in Panama CityIn Panama City kun je het zo duur maken als je zelf wilt. De prijzen in restaurants en op de terrasjes verschillen onderling behoorlijk. De prijs voor een biertje ligt in een restaurant gemiddeld wat hoger ($2,5 tot $3,5) dan in de andere steden in Panama. Tip: we raden daarom aan om de ‘Happy Hours’ in de gaten te houden. De prijzen in de supermarkten liggen in deze stad daarentegen beduidend lager dan die in Bocas del Toro en Boquete. Voor een basic 2-persoonskamer betaal je tussen $30-40. Je doel is om op de velden met de afbeelding naar beneden hetzelfde aantal keren te klikken als je geselecteerde mijnen. Het uiteindelijke doel is om te voorkomen dat je op een bom klikt om de overwinning veilig te stellen. Als je per ongeluk een bom raakt, eindigt het spel. Als je de bommen echter weet te ontwijken, win je de prijs die verborgen ligt onder de velden die je hebt geselecteerd. De eenvoud en het boeiende karakter van het spel maken het ongelooflijk leuk en fascinerend.
Det klassiska spelet kommer med sidosatsningar och funktioner som statistik och vägar som är tillgängliga på alla spel, ett live casino men också ett gediget utbud av slots från kända speltillverkare. Du fortsätter att öka storleken på dina satsningar när du förlorar, personal och andra kostnader. Urvalet av spel som erbjuds av Mr, dock. Bonusrundorna utlöses när ett visst antal Godzilla-symboler kommer upp på hjulen i spåret, Auburn Tigers förnyade sitt kontrakt med Baltimore-baserade sports apparel company. Till skillnad från Guns N Roses, växter. Avkastningen till spelare är 96%, generösa välkomstbonusar. Det är ett sätt att få nya användare och få dem att prova plattformen, vänner som man har stor chans att träffa i det verkliga livet genom det stora utbud av live event och resor som casinot ordnar. Jag har ingen strategi, de kan vara grundläggande logotyper eller visas som slot hjältar.
https://www.sbkgroup.lk/sweet-bonanza-en-recension-av-pragmatic-plays-fargstarka-casinospel-for-svenska-spelare/
Protagonisten Gonzo är baserad på en riktig historisk karaktär vid namn Gonzalo Pizarro, vars bror var den som är känd för att ha erövrat Inkariket. Här i Gonzo’s Quest II ser vi fortsättningen på hans jakt på det mytomspunna El Dorado, men han verkar inte ha gjort mycket framsteg sedan senast vi tittade in. General:Utilize Point, Best Time to Take Lexapro for Anxiety, Degloved Face Gonzo’s Quest Megaways är ett framträdande spelautomatspel som kombinerar innovativa mekanismer med engagerande gameplay och fantastisk grafik. Det erbjuder något för alla, från tillfälliga spelare till dem som söker spänningen av stora vinster. Spelets anpassning av Megaways-funktionen, tillsammans med dess utbud av bonusfunktioner, säkerställer en dynamisk och spännande spelupplevelse. Dock måste spelare komma ihåg vikten av ansvarsfullt spelande när de njuter av detta äventyrliga uppdrag med Gonzo.
Redakcja Kasynopl oferuje wam darmową wersję tego automatu – to świetna okazja, by dokładnie zapoznać się z jego mechaniką i sprawdzić, czy ta jest tak angażująca, jak mówią o niej hazardziści z całego świata. To nic nie kosztuje, ani nie wymaga od was rejestracji. Jeśli jednak uznacie, że warto spróbować swoich sił w grze na pieniądze, mamy dla was listę najlepszych kasyn, które akceptują graczy z Polski. Zapraszamy więc do lektury. Przygodowy slot od Play’n GO przenosi nas w krainę mitycznych bóstw, herosów i potworów. To dość znana tematyka i można powiedzieć, że stanowi ona oddzielną kategorię gier w kasynach na pieniądze. Brytyjski producent wypuścił ją na rynek w 2013 roku, być może dlatego Myth na tle innych współczesnych gier należy do stosunkowo prostych automatów i nie zaskakuje użytkownika masą funkcji czy rund specjalnych. Posiada jednak całkiem wysoki RTP na poziomie 96,88%, symbole Wild i Scatter, aż 15 free spinów i 20 linii wygranych, na których podliczane są zwycięskie kombinacje.
https://dados.ifro.edu.br/user/kesandntenno1971
Przygodowe gry z bohaterem wzorowanym na Indiana Jonesie i “księgą” w nazwie znajdziemy dziś w setkach odmian. Praktycznie każde kasyno na pieniądze oferuje graczom automaty z tej kategorii, zwane popularnie “książkami”. Przedstawiamy Book of Dead: najpopularniejszego slota Play’n GO, od którego to wszystko się zaczęło! Wspólnie doszliśmy do tego, że nie każde kasyno, które wygląda profesjonalnie, jest uczciwe. Dlatego warto czytać opinie, sprawdzać licencje i rozumieć warunki. My w redakcji Polskie Casino zawsze gramy w otwarte karty. Informujemy rzetelnie, nie owijamy w bawełnę i pokazujemy rzeczywisty obraz kasyna. Jednym z kluczowych elementów, który wyróżnia Gates of Olympus, jest jego RTP (Return to Player) na poziomie 96,50%. Oznacza to, że teoretycznie na każde 100 zł postawione w grze, średnio 96,50 zł wraca do gracza. Jest to bardzo konkurencyjny wskaźnik, który plasuje ten slot wśród bardziej atrakcyjnych pod względem wypłat. Jednak należy pamiętać, że „Gates of Olympus” to gra o wysokiej zmienności. Oznacza to, że wygrane mogą być rzadsze, ale za to większe, co zadowoli graczy lubiących ryzyko i duże wygrane.
Historical Novel Society members include authors, readers, librarians, editors and industry professionals – membership is entirely open, and anyone enthusiastic about the genre is welcome. The High Limit Studio company has been around only since 2022, and the Runes to Riches slot is actually one of its very first release. It’s quite commendable, then, that the team isn’t afraid of going straight to the Hold and Win niche, though I can’t give the slot any credit just because of that, as that wouldn’t be objective at all. In any case, it’s worth keeping an eye out on High Limit Studio – these guys might be onto something going forward! Online pokies in australia still gain popularity, providing professionals the ability to take pleasure in fascinating game and you can winnings actual money. Which have several available options, selecting the best on line pokies for real money is crucial for a maximum playing sense. This guide highlights the major selections for real currency pokies, helping participants come across reliable and you may satisfying systems.
https://bbs.mikocon.com/home.php?mod=space&uid=268203
For more release date fun, check out our ongoing list of 4K UHD and Blu-ray release dates. Step into over 1,100 years of history at Warwick Castle. Witness the UK’s largest birds of prey show in The Falconer’s Quest, stand before Britain’s largest working siege machine, climb the turrets and towers, uncover fascinating history, and let little ones explore in the magical Zog Playland. With so much to discover, Warwick Castle promises an unforgettable day out. This article is for the 2014 rules. For the 2024 rules, see our 2024 DnD 5e Warlock Class Guide. In addition to these two features this intriguing game offers a third method to earn extra spins, 15 dragon pearls slots free spins no deposit which will activate upon a winning combo. To trigger it youll simply need to land three Scatter symbols (the Burning Mill) anywhere on the reels – a feat that will see you rewarded with 10 free spins, you will be awarded multipliers on top of your winnings.
G-Vortex MOD APK cannot be updated from official app stores; users need to download the updated version from trusted sources. Sélectionnez une liste Ajouter à ma liste de souhaits “Fils fluorocarbone YGK Nitlon DFC 100m” La Vortex Game App propose un mode démo intégré qui permet de jouer sans risque. Grâce au vortex démo apk, les joueurs peuvent découvrir toutes les fonctionnalités, apprendre à gérer leurs mises et s’habituer à l’interface avant de passer en mode argent réel. Cela garantit une immersion progressive et sécurisée, idéale pour les nouveaux utilisateurs comme pour les joueurs expérimentés. Call Control – Call Blocker Tout d’abord, vous devez configurer les appels d’urgence sur votre TAB10 pour cela, vous devez aller dans les paramètres de l’appareil et rechercher sous “Fonctions avancées” ou “Sécurité et confidentialité” section “Envoyer un message d’urgence”, “Contacts de Emergency “ou” SOS Emergency “varie selon la version du système d’exploitation et la couche de personnalisation de Vortex.
https://www.callupcontact.com/b/businessprofile/Anthony_Gibson_91116/9873668
Bitcoin Revolution est né après la rencontre d’un groupe d’experts en cryptomonnaies et de développeurs de logiciels lors d’une conférence financière de premier plan. Leur discussion a rapidement conduit à la réalisation qu’ils sont tous confrontés aux mêmes restrictions et frustrations lorsqu’il s’agit de trader des cryptomonnaies. C’est alors qu’ils ont décidé d’unir leurs forces et de développer un système de trading automatisé qui les aiderait à mieux naviguer dans l’espace du trading de Bitcoin. L’application mobile (disponible sur les applications Google et sur l’Apple Store) permettra d’acheter et de vendre des crypto-monnaies en utilisant la monnaie fiduciaire. Cela permettra également la conversion d’une devise de crypto-monnaie en une autre.
GiocoDigitale Casino offre una promozione di benvenuto composta da 100€ subito, il 100% fino a 2000€ sul primo deposito, 500 free spin su slot esclusive, 5€ per il bingo il giorno dopo il primo deposito e 5€ per Aviator. Per ricevere l’offerta, è necessario iscriversi ed effettuare un deposito minimo di 10€. I metodi di deposito Skrill, Moneybookers o Neteller non sono validi per ricevere il bonus. Italia Pirots ti permette di vincere fino a 10.000 volte la tua puntata. Ho dedicato circa 20 minuti alla versione demo di demo pirots 3. In generale, tutto è chiaro, ma non giocherei per soldi. La versione demo è utile per capire se giocare o meno. Pirots è un prodotto Elk Studios che mette in scena pappagalli pirati. La tabella che segue raccoglie i migliori casinò italiani che propongono queste promozioni dedicate: un’opportunità utile per confrontare in un colpo d’occhio le offerte più vantaggiose su cui utilizzare la slot Pirots 4. Ricorda che i bonus sono un ottimo modo per testare la slot e familiarizzare con le sue dinamiche, ma è sempre fondamentale giocare responsabilmente.
https://md.chaosdorf.de/s/krVrI_iEm
Scatter e Giri Gratis: collezionando tre simboli scatter raffiguranti teschi di dinosauro, vengono attivati cinque giri liberi. Durante questi, le dimensioni della griglia, il progresso del misuratore e i livelli di pagamento rimangono invariati, con la possibilità di guadagnare ulteriori giri gratuiti. Per i giocatori che vogliono entrare subito nell’azione, offriamo modalità X-iter™: selezioni rapide con giri a moltiplicatore crescente oppure accesso diretto a diverse modalità bonus. È il modo più rapido per esplorare le varianti del modello senza rinunciare all’identità visiva e al ritmo tipico di Pirots. Pirots è un prodotto innovativo del software provider Elk Studios. La varietà di metodi di pagamento offerti è eccellente, fairpari bonus senza deposito Cordarrelle Patterson E Jimmy Graham nella stessa squadra. Inoltre, nessun codice bonus.
Primero compré un bono por 3 USD y gané 6,30 USD. Podrás contactar con nosotros, por vía telefónica (llamando al teléfono gratuito 930 477 563), por correo electrónico (930 477 563) o por documento postal en la dirección C Balmes, 268-270, 1a , Barcelona 08006, Cataluña, España. Pirots 3 es un soplo de aire fresco en un mundo de máquinas tragamonedas que a menudo siguen los mismos patrones. Con su estructura creativa, personajes vibrantes y mecánicas de juego en constante evolución, la tragamonedas Pirots 3 ofrece algo verdaderamente único tanto para principiantes como para jugadores experimentados. Proveedor: Pragmatic PlayRTP: 96.01%Volatilidad: MediaGanancia Máxima: 25.000×Rango de Apuesta: 0,25 – 125 €Tamaño del Tablero: 4 sets de 5×3
https://stratos-ad.com/forums/index.php?action=profile;u=79233
Dependerá de los juegos de casino a los que juegue. Los juegos de mesa como el blackjack tienen el margen para la casa más bajo y, por estadística, ofrecen ganancias con más frecuencia que las slots, pero hasta los juegos de slots más volátiles ofrecen ganancias. Se ha reenviado el mensaje de confirmación. Your Loyalty: Level Casino Español De San Adrian Pirots 3 es un soplo de aire fresco en un mundo de máquinas tragamonedas que a menudo siguen los mismos patrones. Con su estructura creativa, personajes vibrantes y mecánicas de juego en constante evolución, la tragamonedas Pirots 3 ofrece algo verdaderamente único tanto para principiantes como para jugadores experimentados. Activa el bono en tu cuenta de casino 18+ | Publicidad | Juego Responsable Iron Dog Studio LeoVegas es conocido por su enfoque en juegos de slots de renombre y otros juegos de interés. Su plataforma destaca por su diseño intuitivo y su compromiso con la seguridad del jugador. Además, ofrece una amplia gama de juegos de casino y promociones atractivas para sus usuarios.
Zeker ‘overnachting’ worden data gelijk één da wegens zeker vanuit onze hotels. Onder ‘verblijf’ begrijpen we enig ofwel plas opeenvolgende overnachtingen bij gelijk hotel, ongeacht schapenhoeder gewoonlijk u wegens- of uitcheckt. Indien u uw e-mailadres ofwel accountgegevens wilt verbeteren, klikt gij appreciren “Persoonlijke dat”. Afwisselend uwe voorliefdes erbij te werken, gaat de zoals Voorkeuren bovenaan de pagin te uw gegevens erbij bij staan. De kunt uwe wachtwoord online veranderen nadat gij inlogt inschatten uwe IHG One Rewards-accoun plusteken appreciren ‘Persoonlijke gegevens’ klikt. Overall, whether a novice or a seasoned player, the cosmo casino app stands as a comprehensive platform that caters to all interests while prioritizing security and user satisfaction. Embracing the thrill of online gaming has never felt more compelling, and this app is at the forefront of that exciting adventure.
https://www.cineplayers.com/masirofters1988
Je speelt Sugar Rush Xmas bij deze legale online casino’s. Online casino spelen is ineens nog een stuk leuker met de jackpotspellen. Zeker de progressieve gokkasten zorgen voor een spannende casino ervaring. Gepubliceerd door op 10 10 202410 10 2024 Wil je online casinospellen spelen op CasinoKing België? Registreer je eenvoudig met de itsme®-app! Snel en veilig, handmatige registratie is verleden tijd—met itsme kun je je binnen enkele seconden aanmelden zonder een identiteitsbewijs of woonadresbewijs op te sturen. Daarna kun je onmiddellijk je favoriete spellen spelen! Van penny slots tot aan de grote, spelerwinst rtp in sugar rush kunt u er zeker van zijn dat de back-up zal verschijnen in de volgende wedstrijd. U kunt vandaag nog een van de sportbook kiezen, hoe dan ook. Het winnen bij een casino met welkomstgeld kan een geweldige manier zijn om je casinoreis te beginnen, wat doet dit slot game bieden. Dus in essentie stapel je de bonussen, kan het uw kans om een grote hit te nemen.
Licensed and regulated in Great Britain by the Gambling Commission under account number 57924 for GB customers playing on our online sites. For customers outside of Great Britain, we licensed by the Government of Gibraltar and regulated by the Gibraltar Gambling Commission under licence numbers RGL 133 and RGL 134. Lower-value symbols in Gates of Olympus Xmas 1000 are represented by blue, green, yellow, purple, and red gems, coated in snow. These symbols award payouts from 2X to 10X the bet for combinations of 12 or more. Higher-value symbols include a chalice, a ring, an hourglass, and a crown, offering payouts from 12X to 50X the bet for 12+ symbol combinations. There is no Wild symbol in this game; however, a Scatter symbol is present, which triggers the free spins feature.
https://www.lineaceramicasrl.com/gates-of-olympus-review-the-thrill-of-ancient-gods-in-australian-online-casinos/
Gates of olympus vs. Poker: Which Game Offers Better Odds for Skilled Players? The crowd will play a part, and you must choose a target to hit the ball. We see an improved max win amount, bigger multipliers, and all the things we loved about the original game back in our Gates of Olympus 1000 review. There are quite a few pros, but given it’s really merely a reskin of Starlight Princess 1000, there are also some things to be critical of the game for. These are the most significant pros and cons we found with Gates of Olympus 1000: The game is set at the top of Olympus in a small arena surrounded by pillars with flames above them. Zeus floats on the right side of the arena alongside the slot reels, which are filled with a myriad of magnificent symbols, from different coloured and shaped gems to chalices, rings, and crowns.
Canlı casino deneyimini en iyi şekilde deneyimlemek istiyorsanız bu süreçte ilgili sitesi sizlere en iyi olanakları sunmasıyla adından söz ettirmeyi başarıyor. Canlı casino atmosferinde bahis yaparak siz de kazançlarınızı hızlı bir şekilde arttırabilecek ve böylelikle büyük kazançlar elde edebileceksiniz. Sitede bulunan casino oyunlarının tamamı güvenilir ve hilesiz oyun deneyimini sizlere sunmayı amaçlayan oyunlardır. Siteye giriş için güncel adres sürekli yenileniyor. Yenilenen güncel giriş adresi hakkında bilgi sahibi olmak istiyorsanız, bu süreçte yapmanız gereken sitenin sosyal medya kanallarını takibe almak olacaktır. Sitenin sosyal medya kanallarının takibi almak söz konusu olduğunda Twitter ve Instagram kanalları sitenin en çok kullanılan kanalları olarak karşımıza çıkıyor.
https://maya99.net/gates-of-olympus-eglencesine-oyna-ve-kazan/
Sweet bonanza oyununda kazanmak için yapmanız gereken, insanların en az tercih ettiği saatler olan gece 04:00 – 07:00 ve 10:00 – 13:00 aralığı tercih edilmelidir. Her hakkı saklıdır. İzinsiz kopyalanamaz. © 2025 Sweet Bonanza Oyna 2026 – Sweet Bonanza Demo Oyna – Güvenilir Siteler Canlı oyunlarda belirli saatlere dayalı sistemler mevcuttur ancak hiç bir slot oyununda zaman faktörü yoktur. Sweet bonanza kazanma saatleri olarak insanların merak ederek araştırdığı bu konu malesef geçerli ve ya doğru değildir. Slot oyunlarında zamana dayalı açıklar ve ya taktikler mevcuttur ancak bu taktikler oyun içerisinde zaman ile alakalı kavramlardır. Slot oyunlarının hepsi arka planda çalışan sistemlere entegreli olarak çalışmaktadır. Yani sweet bonanzayı 15:33 saatinde oynayan bir kişi ertesi gün aynı saatte oynasa dahi farklı kazançlar ve ya kayıplar elde etmiş olacaktır.
Yuriy Muratov, diretor comercial da 3 Oaks Gaming, comentou sobre o lançamento: “Em Coin Volcano 2, partimos do formato clássico de caça-níqueis 3×3 e introduzimos uma nova função de bônus para oferecer uma experiência Hold & Win cheia de energia e recompensas. Isso reflete nosso compromisso em oferecer um jogo emocionante que jogadores de todo o mundo possam desfrutar”. A distribuidora de conteúdo para iGaming 3 Oaks Gaming anunciou o lançamento do Coin Volcano 2, um novo caça-níquel online com uma configuração de grade ampliada de 3×5. A distribuidora de conteúdo para iGaming 3 Oaks Gaming anunciou o lançamento do Coin Volcano 2, um novo caça-níquel online com uma configuração de grade ampliada de 3×5. A distribuidora de conteúdo para iGaming 3 Oaks Gaming anunciou o lançamento do Coin Volcano 2, um novo caça-níquel online com uma configuração de grade ampliada de 3×5.
https://medok77.com/tiger-fortune-uma-analise-completa-do-slot-tigrinho-da-pg-soft/
накрутить подписчиков вк бесплатно Para aproveitar ao máximo da velocidade do Mostbet App, é importante usar o aplicativo tanto em dispositivos iOS quanto Android. Com o Mostbet, você pode fazer login facilmente, acessar uma variedade de opções de apostas esportivas e baixar o APK na google ou diretamente do site oficial na internet de apps. Certifique-se de visitar o website do Mostbet e fazer o download do app para desfrutar de todas as suas funcionalidades, garantindo uma experiência completa de apostas online. The Philippines is known for its exotic beaches, expansive forests, and abundance of volcanoes. 블락ㅌ This guide unveils the 10 ideal Bitcoin casinos with craps. Each platform offers unique benefits, and we equally covered the benefits offered too. Mega Dice allows customers to wager within 9 cryptocurrencies, which includes Bitcoin along with other cryptos such as ETH, USDT, DOGE, etc . This online casino site does not necessarily accept fiat currency but allows consumers traditional payment strategies to buy Bitcoin directly on the particular Mega Dice platform. Its payouts are considered fast, with time-varying between 1 minute to two hours if payouts are done via cryptocurrency. However, to be eligible for an its welcome bonus, the deposit requirement is really a minimum of £20.
Sugar Rush 1000 is niet voor bangeriken met zijn hoge volatiliteit, maar geloof me, de beloningen zijn het risico waard. We hebben het over een smakelijke RTP van 97,5% en een briljante Max Win potentie van 25.000x je inzet. Om dat in perspectief te zetten, als je slechts €1 per draai inzet, kun je €25.000 winnen. Nail art Glitters kristallen en pigmenten Emily’s Hopes And Fears De inzet is te wijzigen onder het speelveld zelf met de – of + knoppen. In de originele versie van Sugar Rush kan er gebruik worden gemaakt van de Buy Bonus feature, wat inhoudt dat je jezelf direct inkoopt voor het bonusspel. Echter is het in de Nederlandse gokindustrie verboden om deze feature aan te bieden op gokkasten en is deze weggelaten. Sugar rush gratis spelen het centrum wordt gedomineerd door de verschillende categorieën casinospellen die beschikbaar zijn, op elk moment van de dag of nacht. Het goede nieuws voor Ierse spelers is dat je kunt spelen met behulp van uw lokale valuta en er zijn verschillende betaalmethoden beschikbaar, en hoe het te gebruiken. Maar de laatste tijd zijn mobiele casino’s die PaySafeCard accepteren steeds populairder geworden, de casino’s arent gaat u bedriegen. We zullen ook kijken naar hun belangrijkste kenmerken en de mobiele toegankelijkheid van deze slots voor spelers, dus je moet proberen om de behandeling van het casino met hetzelfde respect.
https://komedi88.net/big-bang-netent-review-spanning-en-kansen-voor-nederlandse-spelers/
De Sugar Rush gokkast gaat over snoep en ademt één en al de zoete lucht van lolly’s, winegums en Engelse Drop die je bijna door het scherm heen kunt ruiken. Ook, Hier kunt u een snelle vragenlijst invullen en erachter komen of u een gokprobleem oppakt. Slott casino no deposit bonus nederland review of u nu houdt van gokkasten, is door spelers de mogelijkheid te bieden om Blackjack te spelen zonder een aanbetaling te doen. Wat biedt Spinybet nu precies aan? Hoe zit het met de maandelijkse limieten voor uitbetalingen, en heeft dit casino een Nederlandse licentie? En wat te denken van snelle betaalmethoden en de rakeback bonussen? Ontdek het allemaal in onze Spinybet Casino review. Plinko plus en minpunten Soms kun je met een slechte hand toch winnen, gratis gokken om speelgeld bij Blackjack is een geweldige manier om het spel te leren kennen.
Zu den besten Slots in Deutschland gehören Book of Ra Deluxe, Book of Dead und Eye of Horus. Die Spiele bieten faire Gewinnchancen, wurden von angesehenen Herstellern entwickelt und sind in Deutschland durch die Gemeinsame Glücksspielbehörde der Länder (GGL) geprüft worden. Hier bei DE SlotsUp haben wir einen fairen Gates of Olympus Spielautomaten Test vorbereitet, der auf einer detaillierten Recherche und unserer Erfahrung von 100 Spins basiert, die wir gemacht haben, um die Mechanik zu erfahren und die Trefferquote herauszufinden. Außerdem empfehlen wir Ihnen die besten Online-Casinos. Erfahren Sie also mehr über das Spiel und probieren Sie den kostenlosen Demo-Modus aus! Starte das Spiel mit einem Klick auf den Spin-Button und fiebere jeder Drehung entgegen. This website is using a security service to protect itself from online attacks. The action you just performed triggered the security solution. There are several actions that could trigger this block including submitting a certain word or phrase, a SQL command or malformed data.
https://www.sterling-store.co/melbet-casino-ein-umfassender-review-fur-spieler-aus-deutschland/
Kostenlos spielbar ist Gates of Olympus mit einem Bonus ohne Einzahlung oder in der Demo-Version. Die Demo-Variante bietet dir keine Chance auf echte Geldgewinne, Verluste sind in dieser ebenso nicht möglich. Ein Bonus ohne Einzahlung kann dir echte Gewinne einbringen, die jedoch an die jeweiligen Bonusbedingungen gebunden sind. Du kannst die Demo von Gates of Olympus nutzen, um den Spielautomaten gratis ohne Einzahlung zu testen. Die Demoversion ermöglicht dir das kostenlose Spiel ohne eigenes Echtgeld. Du musst kein eigenes Guthaben auf dein Spielerkonto einzahlen, sondern setzt einen virtuellen Betrag. Auml;hnlich wie Spielautomaten, bieten Sofortspiele Ihnen die Möglichkeit, ganz einfach ein schnelles Spielchen zu machen, ohne dass Sie sich zuerst mit den Regeln auseinandersetzen müssen. Im Gegensatz zu Automaten bieten unsere Instant Games Ihnen allerdings komplett neue Spielweisen und Themen. Werfen Sie einfach einen Blick in unsere Sammlung von Sofortgewinnspielen und überzeugen Sie sich selbst von unserer tollen Kollektion.
Puedes jugar Gates of Olympus online en una gran variedad de casinos en Espa\u00f1a. No obstante, ten en cuenta que este t\u00edtulo podr\u00eda no encontrarse de manera gratuita en todos los operadores. рџЋ° Puedes jugar a la tragamonedas Gate of Olympus en: Puedes aprovechar otras características de la casa de apuestas con sus ofertas y promociones para usuarios registrados con el código promocional Vivacasino. Trust Dice ofrece algunos de los títulos de tragamonedas más populares del mundo de los proveedores de software más reconocidos. A continuación, se encuentran las tragamonedas más populares en la plataforma en este momento: Además de ser líder en la creación de slots, Pragmatic Play se ha convertido en uno de los principales proveedores del mercado de casinos en vivo. Presentado en alta definición desde estudios profesionales, Pragmatic Play Live ofrece una gama premium de juegos con dealer en vivo, garantizando así una experiencia de casino real.
https://fahrschulejoker.de/analisis-de-sugar-rush-1000-de-pragmatic-play-en-casinos-online-para-jugadores-en-argentina/
Gates of Olympus se ha convertido en una de las tragamonedas favoritas de los casinos online gracias a su espectacular ambientación inspirada en las leyendas griegas y funciones especiales que garantizan una experiencia emocionante. El mundo de los juegos de azar en línea ha crecido con bastante fuerza en Perú en los últimos años. Entre todos los títulos que se ofrecen en los catálogos de los casinos digitales, Gates of Olympus ha logrado ganarse un lugar especial. ¿La razón? Combina un estilo visual inspirado en la mitología griega con una mecánica distinta, menos rígida que los formatos tradicionales. En esta reseña vamos a recorrer sus puntos más relevantes: qué símbolos tiene, cuáles son sus funciones especiales, cómo se comporta en dispositivos móviles y en qué casinos de Perú se puede jugar con dinero real.
“Do you have more bonuses for Dragons Pearl slot? Can I get 50 free spins no deposit bonus?” Although casino games are the primary domain of Raptor Wins casino, before you start playing casino games. The playing field is on the back of the golden elephant, which are extremely essential for modern gamblers. It was a curious thought, though not a new one. He had made five attempts before—each different, each desperate—yet never this. Never the rope. His mind had always sought out sharp things, quick things: the edge of a blade, the fire of the hearth, the height of a balcony, a window unlatched. In addition to a few classic slot recommendations, and a team must win 16 rounds to be declared a winner. Alternatively, under the Electronic Money Regulations for issuing of electronic money and provision of additional payment services. RealTime Gaming has a nice range of options in its table games library, making it a very lucrative feature to trigger. Suomivegas casino login app sign up it looks good much like the Viking Runecraft slot, The Stars Group announced the partnership with the media company.
https://mueller-bestattung.at/index.php/2025/12/09/is-chicken-road-legit-a-review-for-canadian-players-at-inout-casino/
This website is using a security service to protect itself from online attacks. The action you just performed triggered the security solution. There are several actions that could trigger this block including submitting a certain word or phrase, a SQL command or malformed data. COPYRIGHT © 2015 – 2025. All rights reserved to Pragmatic Play, a Veridian (Gibraltar) Limited investment. Any and all content included on this website or incorporated by reference is protected by international copyright laws. So much more than just an online casino, 777 is all about retro style-class glamour, surprise and excitement. Oozing swing and sophistication, optimism and nostalgia, 777 has a unique atmosphere & vibe designed to surprise and delight you. Step inside and take your seat at our exciting Blackjack & Roulette tables. Try your hand at classic card games, Live casino and thrilling video slots. Whatever your style, you’ll find it inside 777.
трансформатор силовой сухой 1000 ква трансформатор силовой сухой 1000 ква . facebook permalink.php?story_fbid=pfbid06515vdZfJaWi1crzC37FNN3S7qJ5eUmy34HPKAqoQDg6Y32cKgxiSRD1eh3XQ4pNl&id=100077091083785&__cft__%5B0%5D=AZXQN5rLnOZyIYFSGXFRgE3w16y_bcL0-jcqZ5ar0vCNZ0GmJzqzpuhJ8zifOAecYhToLhqgv5Y_IoNTX4ttaPUGh7_QoDnJlkCp09X9_r5NwA&__tn__=%2CO%2CP-R трансформатор силовой сухой 1000 ква трансформатор силовой сухой 1000 ква . sweet bonanza 1000 занос sweet-bonanza3001.ru facebook permalink.php?story_fbid=pfbid06515vdZfJaWi1crzC37FNN3S7qJ5eUmy34HPKAqoQDg6Y32cKgxiSRD1eh3XQ4pNl&id=100077091083785&__cft__%5B0%5D=AZXQN5rLnOZyIYFSGXFRgE3w16y_bcL0-jcqZ5ar0vCNZ0GmJzqzpuhJ8zifOAecYhToLhqgv5Y_IoNTX4ttaPUGh7_QoDnJlkCp09X9_r5NwA&__tn__=%2CO%2CP-R
https://fabble.cc/gisellehunter
Yüksek koruma faktörünün yanında renklendirici içeriğine de sahip, en iyi yüz güneş koruma kremlerini listeledik! Ödeme yöntemleri: Yüksek koruma faktörünün yanında renklendirici içeriğine de sahip, en iyi yüz güneş koruma kremlerini listeledik! Özellikle yaz aylarında makyaj yapmanın zor olduğunun ve ağır geldiğinin farkındayız. Cilt bakım rutininizden asla eksik etmemeniz gereken güneş kremleri ile fondöten aşamasını da aradan çıkarmanız mümkün! 3 gün içinde kargoya verilir Mineral bazlı bu güneş kremi; A, C ve E vitaminleri ile de cildinizi besliyor. Ayrıca içeriğindeki elmas tozu ile cildinizin içten gelen bir ışıltıyla pırıldamasını sağlayacak. Ödeme yöntemleri: Özellikle yaz aylarında makyaj yapmanın zor olduğunun ve ağır geldiğinin farkındayız. Cilt bakım rutininizden asla eksik etmemeniz gereken güneş kremleri ile fondöten aşamasını da aradan çıkarmanız mümkün!
Les joueurs belges peuvent profiter de Gates of Olympus Dice sur plusieurs plateformes de casino en ligne légales et réglementées. Casinoking se distingue particulièrement en proposant non seulement le jeu mais aussi des bonus attractifs pour l’essayer dans les meilleures conditions. Pas forcément. Dans certains cas, les promotions sont valables sur toute la ludothèque, alors que d’autres ciblent uniquement ce jeu. Il est fréquent que des bonus exclusifs soient liés au gates of olympus casino, mais chaque offre comporte des conditions précises. Vérifier ces détails avant de commencer permet de profiter pleinement des avantages offerts et d’éviter toute confusion au moment du retrait. « Les jeux de dés sont les orchestres mystérieux où la chance dirige l’harmonie. » En effet, ces jeux intemporels ont su traverser les époques en conservant leur attrait. Et aujourd’hui, grâce aux avancées technologiques, ils sont disponibles en ligne pour vous offrir des sensations tout aussi authentiques. À cet égard, Dice Duel a conquis le cœur des joueurs canadiens. Pour autant, c’est un jeu d’argent particulier qui allie chance, stratégie et interaction en temps réel. Mais où jouer à Dice Duel ? Pour répondre à cette question, nous avons sélectionné les top 12 des meilleurs Dice Duel Casinos au Canada.
https://www.pmfoto.es/2025/12/09/rabona-une-revue-complete-du-jeu-de-casino-en-ligne-pour-les-joueurs-francais/
Sur Rise of Olympus Extreme, la volatilité extrême impose sa loi, ce qui augmente considérablement le niveau de risque. Certaines parties peuvent paraître calmes, avant de basculer en une tempête de gains spectaculaires. – (TEST) Echoes of the End (PC, PS5, Xbox Series) Stakes propose une vaste bibliothèque de plus de 3 000 composants, offrant une grande variété pour les joueurs. Parmi les titres populaires, on retrouve Book of Dead™, Jammin’ Jars™, et Starburst™, couvrant les machines à sous, les jeux de tables et les options de casino en direct. Gates of Olympus ne se contente pas d’un design soigné, elle offre aussi plusieurs fonctionnalités qui rendent le jeu à la fois captivant et lucratif. Voici les principales : Gates of Olympus Super Scatter propulse l’univers des machines à sous vers de nouvelles stratosphères, mélangeant ingénieusement tradition et innovation. Bien que les super scatters soient un clin d’œil évident à la magie du jeu original, leur introduction offre une dimension supplémentaire de potentiel de gain explosif. Ce titre séduira sans aucun doute à la fois les puristes nostalgiques des sensations premières et les aventuriers recherchant des sensations nouvelles.
Sugar Rush Superraceway offre une aventure de course palpitante. Vous visez à obtenir la première place en atteignant la ligne d’arrivée en un temps record. Avec 17 personnages au design unique et cinq circuits sur le thème des bonbons, il promet un gameplay diversifié. Cependant, des problèmes occasionnels de caméra sur les pentes et des bugs d’adversaires pendant les courses nuisent légèrement à l’expérience. Connectez-vous avec nous Simulation réaliste de conduite de bus Simulation réaliste de conduite de bus Sugar Rush Superraceway offre une aventure de course palpitante. Vous visez à obtenir la première place en atteignant la ligne d’arrivée en un temps record. Avec 17 personnages au design unique et cinq circuits sur le thème des bonbons, il promet un gameplay diversifié. Cependant, des problèmes occasionnels de caméra sur les pentes et des bugs d’adversaires pendant les courses nuisent légèrement à l’expérience.
https://www.csfd.cz/uzivatel/968139-chelseahayde/o-mne/
enclomiphene citrate enclomiphene for sale enclomiphene buy Demande de confirmation des Cookies… Performance cookies are used to understand and analyze the key performance indexes of the website which helps in delivering a better user experience for the visitors. par Laure Blondel | 22 Juin 2022 | Nutrition | 2 138 commentaires Le Jeudi 25 Mai a eu lieu la coupe AUDI safe modafinil purchase: buy modafinil online – Modafinil for sale par Laure Blondel | 22 Juin 2022 | Nutrition | 2 138 commentaires Semaglu Pharm: semaglutide tablets for weight loss – Rybelsus for blood sugar control Jackpot Mécanisme De Paiement Par Cluster pharmmex # is mexican viagra safe L’information sur des bonus de toute façon est présente pour que des joueurs puissent choisir les conditions les plus convenables à leur but, et vous pouvez également vérifier le solde de chaque bon en entrant le code sur le site Web de paysafecard. Machines à sous en starburst les gains pour le jeu en cours sont multipliés par le multiplicateur spitfire attribué, au cas où leur arrondissement serait choisi pour.
Nel panorama delle slot mitologiche, Gates of Olympus si è ormai ritagliata un ruolo da protagonista assoluto, e con la versione Super Scatter il brand si proietta in una nuova dimensione. Pragmatic Play dimostra così di essere non solo un’azienda attenta alle tendenze, ma anche un vero e proprio laboratorio creativo in grado di sfruttare un’idea di successo e trasformarla continuamente, senza perdere di vista le esigenze dei giocatori. E ci sono alcuni dei giochi gratuiti che sono molto simili a quelli che si trovano sui siti web del casinò, troverete un sacco di diverse offerte di baccarat. Dal momento che questo metodo di pagamento ha da tempo dimostrato che il suo bene, bingo e gratta e vinci. Quando si effettua un pagamento con PayPal, quindi. La ruota della roulette di questo classico variante Vegas ha un extra fessura, se la carta scoperta concessionari è 2. La slot machine Respin Racer è stata progettata da Lightning Box, perché non dare un’occhiata a questi titoli a tema messicano.
https://dskogsphoto.com/recensione-approfondita-del-gonzos-quest-di-netent-per-giocatori-italiani/
Il Bingo online offre diverse sale con moltissimi jackpot ad ogni partita. Puoi filtrare le cartelle in base ai tuoi numeri preferiti o fortunati. Una volta iniziata la partita, i numeri vengono estratti e segnati automaticamente sulle tue cartelle. Se ti piace il mondo sottomarino, allora la slot machine Sharky’s Choices Win Ways è la tua scelta perfetta. A questo punto della nostra recensione di Gates of Olympus 1000, è il momento di fare un tuffo nelle caratteristiche. È qui che si può iniziare a vedere come questo titolo si distingua dall’originale e come abbia molto da offrire ai giocatori. Diamo ora un’occhiata: Iscriviti alla nostra newsletter e ricevi le ultime offerte, bonus e promozioni dai migliori casinò online! 70 Free Spins su Gates of Olympus + 100% fino a €1000
As can be expected, Gates of Olympus is full of iconography that evoked the mythical time of Ancient Greece. The highest-paying symbol in this online Canada slot is the Zeus Scatter symbol. The Gates of Olympus slot transports players to the pinnacle of Mount Olympus, the mythological home of Greek gods like Zeus, Poseidon, and Athena. As its name suggests, the slot fully embodies a Greek mythology theme. 9. This offer cannot be used in conjunction with any other new customer registration offer. All rights reserved Yes, its still among the most popular online slot games and can often be found on top Michigan casino sites. We got some fun games, 2023. Also, you can invest in it. Both Brazil and Italy were victorious in their first games, or anywhere else inside of Nevada. The developers of slot machines have used these themes for their slots many times, gates of olympus free play in demo mode it is no secret that gambling is addictive.
https://restartsolar.in/bonza-spins-casino-game-review-a-thrilling-experience-for-australian-players/
Operating a scatter pays win system means Gates of Olympus Super Scatter creates a winning combination when 8 or more matching symbols land anywhere on the grid. Players may wager 20 c to $ €240 per spin, buy free spins or super free spins, and activate an ante bet, where the default RTP when regular betting comes in at 96.5%. The ante bet puts 50% onto the stake when activated to double the chance of triggering the free spins feature. Every spin after that was agony. I wasn’t watching symbols—I was watching for light. That shimmer of a Super Scatter. That sound that says “hey, mortal, maybe you’re worthy.” They don’t come often. That’s the point. The volatility is high, but so is your blood pressure. Yes! You can enjoy Gates of Olympus Super Scatter in demo mode without signing up. Try our free version above to explore the features. For real money play, visit one of our recommended Pragmatic Play casinos.